Á aðalfundi NordAN sem haldinn var 8. október 2026 í Þórshöfn í Færeyjum voru samþykktar tvær ályktanir. Ályktanirnar fjalla um mikilvægar áskoranir í áfengisstefnu á Norðurlöndum og Eystrasaltssvæðinu. Sú fyrri kallar eftir betri og samanburðarhæfari gögnum um áfengisneyslu og áfengistengdan skaða, en sú síðari leggur áherslu á mikilvægi þess að viðhalda ströngum aldurstakmörkunum og vernd ungs fólks gegn áhættu sem tengist áfengisneyslu.

Betri gögn fyrir betri áfengisstefnu

Í fyrri ályktuninni segir að þrátt fyrir landfræðilegan og stjórnmálalegan skyldleika ríkjanna á svæðinu reynist ótrúlega erfitt að bera saman áfengistölfræði þeirra. Mismunandi skilgreiningar, aðferðir við gagnasöfnun og verklag við skýrslugerð gera erfitt að meta áfengisneyslu, dauðsföll af völdum áfengis, sjúkrahúsinnlagnir og annan áfengistengdan skaða milli landa.

Þörfin fyrir áreiðanlegar og samanburðarhæfar upplýsingar kom einnig ítrekað fram hjá færeyskum þátttakendum á ráðstefnu NordAN sem haldin var í Þórshöfn dagana 7. – 9. október. Í erindum og umræðum var bent á þá erfiðleika sem smærri samfélög geta staðið frammi fyrir þegar kemur að því að afla nægilega ítarlegra og samræmdra tölfræðigagna um áfengi. Þetta skiptir sérstaklega máli þegar lönd vilja öðlast betri skilning á eigin stöðu, bera þróunina saman við nágrannalönd eða meta áhrif áfengisstefnu.

Í ályktuninni er skorað á ríkisstjórnir, hagstofur og aðrar tölfræðistofnanir, lýðheilsustofnanir og viðeigandi svæðisbundna aðila að bæta aðgengi að áfengistengdum gögnum og tryggja að þau séu birt reglulega. Einnig er kallað eftir auknu gagnsæi í aðferðafræði og öflugra samstarfi um sameiginlega mælikvarða.

Betri möguleiki til þess að bera saman gögn myndi hjálpa löndum að læra hvert af öðru og skapa traustari þekkingargrunn fyrir ákvarðanir í stefnumótun.

Vernd ungs fólks þegar þrýstingur eykst á aldurstakmarkanir

Síðari ályktunin er viðbragð við þeirri þróun undanfarið þar sem hefðbundnar verndarráðstafanir í ávana- og vímuefnamálum hafa verið dregnar í efa eða veiktar. Oft er vísað til persónufrelsis, atvinnumöguleika eða einföldunar stjórnsýslu í því samhengi.

Í Svíþjóð lagði Moderataflokkurinn (Moderaterna) til í júní 2026 að lágmarksaldur til að kaupa áfenga drykki með minna en 22% alkóhólinnihaldi í ríkisrekna áfengissölukerfinu Systembolaget yrði lækkaður úr 20 árum í 18 ár. Tillagan var kynnt sem leið til að veita ungu fullorðnu fólki meira frelsi og færa áfengiskaup þess inn í skipulagt smásölukerfi. Núgildandi 20 ára aldurstakmark er hins vegar mikilvægur þáttur í stefnu Svía um að takmarka aðgengi yngri aldurshópa að áfengi.

Danmörk er dæmi um aðra þróun, þar sem aldurstakmarkanir á áfengi hafa nýlega verið hertar, þótt ekki hafi enn verið tekið upp almennt 18 ára lágmarksaldurstakmark fyrir öll áfengiskaup.

Frá 1. apríl 2025 hafa 16 og 17 ára ungmenni ekki lengur mátt kaupa drykki sem innihalda meira en 6% alkóhól. Áður voru mörkin 16,5%. Þau mega þó enn lögum samkvæmt kaupa bjór og aðra áfenga drykki sem innihalda allt að 6% alkóhól. Breytingin markar framfarir í átt að aukinni vernd ungs fólks, en Danmörk hefur ekki enn sett 18 ára aldur sem lágmarksaldur fyrir kaup á öllum áfengum drykkjum.

Eistland hefur þegar gert breytingar á reglum um þátttöku ungs fólks í störfum sem tengjast áfengi. Lagabreytingar sem tóku gildi 13. júlí 2026 heimila starfsmönnum á aldrinum 16–17 ára að taka þátt í meðhöndlun, afhendingu og sölu áfengra drykkja undir eftirliti fullorðinna. Áður var slík vinna almennt bundin við fullorðna, að undanskildum tilteknum störfum sem tengdust óopnuðum áfengisumbúðum. Breytingunni var ætlað að auka atvinnumöguleika ungs fólks, einkum í gistingu, veitingarekstri og mötuneytum.

Í ályktun NordAN er lögð áhersla á að tækifæri ungs fólks til að öðlast starfsreynslu megi ekki koma niður á heilsu þess og öryggi. Þar er kallað eftir því að háum aldurstakmörkunum við áfengiskaup verði viðhaldið, að ungir starfsmenn verði verndaðir gegn óviðeigandi eða óöruggu starfsumhverfi sem tengist áfengi, að aldursstaðfesting verði skilvirk þar sem áfengi er selt með löglegum hætti og að dregið verði úr fjarsölu/netsölu  og heimsendingu áfengis.

Sameiginleg afstaða á Norðurlöndum og Eystrasaltssvæðinu

Báðar ályktanirnar endurspegla hlutverk NordAN sem samstarfsvettvangs frjálsra félagasamtaka á Norðurlöndum og í Eystrasaltsríkjunum. Þótt aðstæður séu mismunandi eftir löndum eru grundvallaráhyggjurnar þær sömu: Áfengisstefna þarf að byggjast á áreiðanlegum gögnum og ekki ætti að veikja viðurkenndar lýðheilsuverndarráðstafanir án þess að afleiðingar þess séu metnar með fullnægjandi hætti.

Aðalfundur og stjórn NordAN

Á aðalfundi NordAN, sem haldinn var í Þórshöfn í Færeyjum þann 8. október, var Mariann Skar frá Noregi endurkjörin formaður samtakanna. Aðalfundurinn staðfesti jafnframt fulltrúa í stjórn samtakanna frá öllum níu löndunum sem eiga aðild að samstarfsnetinu. Aðrir í stjórn eru:

Danmörk: Morten Skov Mogensen
Eistland: Viljam Borissenko
Færeyjar: Edva Jacobsen
Finnland: Anne Babb
Ísland: Aðalsteinn Gunnarsson
Lettland: Madara Lapsa
Litháen: Nijolė Goštautaitė Midttun
Noregur: Stig Erik Sørheim
Svíþjóð: Peter Moilanen

Meðfylgjandi mynd er af stjórn NordAN tekin af Johan Örjes hjá Drugnews. Ath.að Madara Lapsa, fulltrúi Lettlands í stjórninni, er ekki á hópmyndinni.

NordAN  (Nordic Alcohol and Drug Policy Network) er samstarfsnet félagasamtaka á Norðurlöndum og í Eystrasaltsríkjunum sem vinna að upplýsingamiðlun og stefnumörkun í ávana- og vímuefnamálum. Löndin, samtökin, reynslan og sjónarhornin eru ólík, en sameiginlegur vilji er til staðar til að móta áfengis- og vímuefnastefnu á grundvelli vísindalegra gagna og efla samstarf þvert á landamæri.