Íslenskir ungtemplarar

Stofnað 24. apríl 1958

Ágrip af sögu og starfi í 30 ár (1958-1988)

Reykjavík, apríl 1988

Inngangur

Fyrir skömmu fól stjórn ÍUT mér að taka saman í stuttu máli ágrip af sögu sambandsins í tilefni af 30 ára starfsafmæli þess með það í huga að gefa það út. Í þessari ágripssamantekt, sem hér er á eftir, styðst ég að mestu við hliðstæða samantekt mína frá 1983. Ýmsu hef ég þó bætt við, bæði frá fyrri tíð og því sem gerst hefur síðan.

Starfsemi íslenskra ungtemplara verða ekki gerð skil svo að fullnægjandi sé á nokkrum blaðsíðum eins og hér er gert. Ýmsu, sem þó er ekki ómerkilegt en margt sem hér er skráð, er því sleppt. Einungis er getið helstu starfssviða sambandsins og minnst á nokkur verkefni til að gefa nánari mynd af því starfi sem ungtemplarar hafa unnið í 30 ár og vinna enn að.

Það er von mín að rétt sé farið með staðreyndir í eftirfarandi sögubroti og að það gefi eins rétta mynd af starfi sambandsins og auðið er.

Reykjavík í apríl 1988.
Árni Einarsson.

Aðdragandi og stofnun

Stofnun íslenskra ungtemplara má rekja til áranna fyrir 1956 en stjórn Norræna ungtemplarasambandsins (NGUF) sýndi þá mikinn áhuga á að stofna samtök ungtemplara hér á landi með svipuðu sniði og slík samtök höfðu verið annars staðar á Norðurlöndum um áratuga skeið.

Árið 1956 hafði stjórn NGUF samband við gæslumann unglingastarfs Stórstúku Íslands, Gissur Pálsson, er hann sótti 50 ára afmælismót sænskra ungtemplara, og óskaði eftir því að Stórstúkan beitti sér fyrir undirbúningi að stofnun ungtemplarasamtaka hér. Sune Person, þáverandi ritari Norræna ungtemplarasambandsins, kom síðar til Íslands og ræddi við ýmsa hér um þetta mál.

Í júní 1957 var stofnuð nefnd til að vinna að undirbúningi og stofnun samtakanna. Í henni voru Sigurður Jörgensson formaður, Árelíus Níelsson og Einar Hannesson. Vann nefndin náið með Stórstúkunni að undirbúningnum.

Hinn 24. apríl, á sumardaginn fyrsta árið 1958, var samband íslenskra ungtemplara stofnað. Stofnaðilar voru átta ungmennastúkur er flestar höfðu starfað stuttan tíma. Fyrir seinni heimsstyrjöld höfðu verið starfandi hér á landi ungmennastúkur en þær lögðust út af. Til dæmis var ungmennastúka starfandi á Akureyri um tíu ára skeið.

Elsta félagið innan ÍUT, ungtemplarafélagið Hrönn í Reykjavík, sem stofnað var 8. apríl 1958, var upphaflega ungmennastúka en síðar breytt í ungtemplarafélag. Fyrstu tíu árin eða þar um bil störfuðu bæði ungmennastúkur og ungtemplarafélög en nú eru eingöngu ungtemplarafélög innan vébanda ÍUT.

Á stofnþingi ÍUT sátu 33 fulltrúar frá átta ungmennastúkum. Fyrsti formaður sambandsins var Árelíus Níelsson og gegndi hann því embætti í átta ár samfellt. Enginn annar formaður hefur setið jafn lengi.

Í upphafi voru sambandinu sett mjög fullkomin lög og þau voru sniðin eftir lögum norskra ungtemplara sem þá áttu um 50 ára starf að baki þegar þetta var gert. Margt hefur breyst í starfi og skipulagi sambandsins frá því það var stofnað fyrir þrjátíu árum. Óhjákvæmilega hafa orðið ýmsar breytingar á lögum þess í áranna rás.

Á 25. ársþingi, sem haldið var í september 1983, voru samþykktar nokkrar breytingar á lögunum og jafnframt ákveðið að gera yrðu tillögur að nýju félagsmerki. Á aukaþingi í apríl 1986 var svo nýtt félagsmerki samþykkt. Grundvöllur samtakanna – bindindi, bræðralag og þjóðarheill – stendur þó óhreyfður.

Stiklað á 30 ára starfssögu

Saga ÍUT og ungtemplarafélaganna er samtvinnuð enda samtökin ekkert annað en samstarfsverkefni deildanna. Því er það ágrip sem hér er birt, ekki eingöngu saga samtakanna sem slíkra heldur einnig saga einstakra félagsdeilda.

Tómstundastarf

Tómstundastarfsemi var snar þáttur í starfi ÍUT fyrstu árin. Þetta starf hófst reyndar á vegum undirbúningsnefndar að stofnun ÍUT haustið 1957. Efnt var til námskeiða í föndri og fleiru á vegum Tómstundaheimilis ungtemplara og störfuðu margir hópar á hverju ári allt til ársins 1961. Alls tóku um 1000 ungmenni þátt í námskeiðunum á þessu tímabili og störfuðu í 62 hópum. Tómstundaheimilið lenti í húsnæðishraki um áramótin 1961–62 og hætti starfi en þá hafði að vísu dregið mjög úr aðsókn að námskeiðunum enda var þá búið að koma slíkri starfsemi inn í skóla borgarinnar á vegum Æskulýðsráðs Reykjavíkur. ÍUT var aðili að tómstunda- og tómstundahandbókinni „Með eigin höndum“, sem Æskulýðsráð efndi til árið 1958, og sömuleiðis átti Tómstundaheimilið aðild að föndurdeild Reykjavíkurkynningar er stofnað var til árið 1961 í tilefni 175 ára afmælis Reykjavíkurborgar. Auk þess hafði tómstundaheimili ÍUT hönd í bagga með föndurnámskeiðum sem efnt var til utan Reykjavíkur, s.s. í Garðabæ, Hafnarfirði, Sandgerði og á Akureyri. Þá var á þessum árum efnt til margra kynningar- og útbreiðslukvölda, svokallaðra gestakvölda, en til þeirra var boðið skólafólki á gagnfræðastigi.

Útgáfa

Samstarf hófst við ritstjóra bindindisblaðsins Einingar haustið 1957 og var sérstök Sumarmálasíða á vegum ÍUT í hverju tölublaði Einingar frá október 1958 þar til blaðið hætti að koma út árið 1971 samkvæmt ákvörðun eiganda þess og ritstjóra, Péturs Sigurðssonar, vegna heilsubrests hans.

Frá stofndegi sambandsins til ársins 1978 gáfu ungtemplarar út blað sitt, Sumarmál. Kom blaðið út á þessu tímabili eftir efnum og ástæðum en alls komu út 25 tölublöð. Efni blaðsins var framan af fyrst og fremst ársskýrslur ÍUT. En með 13. tölublaði, er út kom á Siglufirði 1967, hófst nýr þáttur í sögu blaðsins, þ.e. meginefni þess verður kynning á ÍUT-deildum og var ungtemplarafélagið Hvönn á Siglufirði kynnt í þessu blaði. Næsta tölublað þar á eftir kom út á Akureyri og var þar kynnt ungtemplarafélagið Fönn. Ungtemplarafélagið Árvakur í Keflavík var þar á eftir o.s.frv.

Auk Sumarmála hefur sambandið gefið út margvíslegt annað efni. Má þar nefna blöð, bæklinga og veggspjöld. Síðustu árin hafa komið út blöð eins og Andóf, Vetrarmál og ÍUT-blaðið, tímarit Íslenskra ungtemplara.

Er það blað það vandaðasta sem ÍUT hefur gefið út til þessa. ÍUT-blaðið kom út þrisvar sinnum. Tvisvar var það 16 blaðsíður en einu sinni 32 síður. Síðustu árin hefur komið út blaðið ÍUT-fréttir sem dreift er til félaga. Að síðustu má nefna ýmis kynningarblöð og blöð sem gefin eru út í tengslum við sérstök verkefni, s.s. blaðið STOPP sem gefið var út til kynningar á ÍUT og til að koma af stað umræðu um áfengis- og fíkniefnamál. Upplag blaðsins var 21.000 eintök sem dreift var í alla framhaldsskóla landsins eða til 19.000 nemenda 15 ára og eldri. Þetta blað kom út í ársbyrjun 1978 í kjölfar námskeiða sem ungtemplarar stóðu fyrir meðal skólanema. Enn fremur má hér nefna blaðið Ferðalang sem gefið var út í tengslum við bindindis- og ferðamálakynningu í Reykjavík í maí 1982.

Þing

Stofnþing ÍUT var, eins og fyrr segir, haldið í Reykjavík. Fyrsta ársþingið var í Hafnarfirði en oftast hafa ársþing ÍUT verið haldin að Jaðri og í Reykjavík. Annars hafa þing ÍUT verið haldin víða um land, m.a. á Siglufirði, Ísafirði, Sauðárkróki, í Skógum undir Eyjafjöllum, Galtalækjarskógi og Lyngbrekku í Mýrasýslu svo að nokkrir staðir séu nefndir.

Framan af var á hverju þingi flutt eitt meginerindi um bindindis- og æskulýðsmál og voru fengnir til erindaflutnings velþekktir menn í þessum efnum. Hin síðari ár hafa þessir ræðumenn nær eingöngu verið úr röðum ungtemplara og umræðuefni þeirra fremur miðast við innri hagsmunamál samtakanna en áður var.

Mót

Veigamikill þáttur í starfi ÍUT hafa verið mót. Jaðarsmót voru haldin árlega í ágústmánuði í 12 ár samfleytt. Áttu þau miklum vinsældum að fagna. Sem dæmi má nefna að á fyrsta mótinu 1958 voru þátttakendur 300 en þeir voru orðnir rúmlega 1600 á mótinu 1967. Mótsdagskrá var fjölbreytt og fastir liðir voru guðsþjónusta, útiskemmtun og skemmtikvöld. Tjaldbúðir og íþróttakeppni voru ætíð á þessum mótum. Síðasta Jaðarsmótið, sem haldið var árið 1969, reyndist ÍUT erfitt vegna verulegs fjárhagstaps.

ÍUT var um árabil óbeinn aðili að bindindismótinu sem Umdæmisstúkan nr. 1 stóð fyrir um verslunarmannahelgar, allt frá 1960 er fyrsta mótið var haldið að Húsafelli. Samtökin urðu beinn aðili að bindindismótinu 1967, en þá var það haldið í Galtalækjarskógi á vegum fyrrnefndra aðila. Deildir ÍUT á Suðurlandi urðu árið 1969 eignaðilar að Sumarheimili Templara og hafa mótin síðan verið haldin árlega á vegum Umdæmisstúkunnar nr. 1 og Umdæmisráðs ungtemplara á Suðurlandi eins og það hét þá. Standa þessir aðilar að Sumarheimili templara sem hefur tryggt sé aðstöðu til mótshalds og annarrar sumarbúðastarfsemi í Galtalækjarskógi til 50 ára og hefur þegar komið sér upp myndarlegri aðstöðu þar. Gestafjöldi á Galtalækjarmótunum hefur undanfarin ár verið á milli 4 og 6 þúsund manns.

Með landsmótinu á Siglufirði sumarið 1967 var brotið blað í mótshaldi Íslenskra ungtemplara. Þetta fyrsta landsmót ÍUT sóttu rúmlega 300 ungtemplarar. Næsta landsmót var haldið að Staðarhrauni í Mýrasýslu í tengslum við ársþingið sumarið 1969 og þriðja landsmótið var í Galtalækjarskógi sumarið 1971. Sumarið 1973 var landsmót ÍUT haldið á Sauðárkróki og sumarið 1975 var landsmót haldið að Hrafnagili í Eyjafirði.

Síðasta landsmót, sem stóð undir nafni, var haldið í Galtalækjarskógi 1979. Sumarið 1981 tókst ekki vegna mannfæðar að efna til landsmóts en þess í stað fengu nokkrir ungtemplarar á Hengli og kölluðu Landsgöngu til að halda í einhverju uppi þeirri hefð að ungtemplarar söfnuðust saman annað hvert ár og gerðu sér eitthvað til fróðleiks og ánægju.

Íþróttir

Íþróttir hafa skipað veglegan sess í starfi ÍUT frá upphafi. Íþróttamót á milli félaga voru árvisst viðburður um árabil en lögðust niður um tíma þar til 1986 að þráðurinn var tekinn upp með nýju sniði með „Ólympíuleikum ÍUT“.

Innanfélagsmót í íþróttum voru fastur liður margra félaga auk þess sem ætíð var keppt í íþróttum á landsmótum. Íþróttir voru veigamikill þáttur í Jaðarsmótunum og á árunum 1959–1963 leiddu íþróttafólk ÍUT og íþróttafólk ungmennafélaganna í Hreppum í Árnessýslu saman hesta sína til skiptis að Jaðri og fyrir austan fjall.

Um skeið var útnefndur „Íþróttamaður ÍUT“. Titlinum fylgdi farandstytta sem var afhent fyrsta „Íþróttamanni ÍUT“, Halldóri Jónssyni, 1968.

Á aðalfundi Hrannar 1972 var samþykkt að stofna skíðadeild innan félagsins. Hlutverk deildarinnar skyldi m.a. vera að sjá um rekstur skíðaskálans sem þá var í byggingu og efla áhuga félagsmanna á skíðaíþróttinni. Skíðadeildin er nú aðili að Skíðasambandi Íslands og stendur fyrir skíðamótum á vegum þess.

Hrannar tóku þátt í 3. deildarkeppni Íslandsmótsins í knattspyrnu 1969 og 1970 og komust m.a.s. í úrslit seinna árið.

Mikill hugur var í íþróttadeild Hrannar á þessum árum og var t.d. rætt um að deildin sækti um sérstakt íþróttasvæði í Reykjavík eins og önnur íþróttafélög.

Skógarækt

Jaðarsstjórn heimilaði ungtemplurum að helga sér reit að Jaðri til fegrunar og skógræktar. Dagana 28. – 29. maí 1959 komu 27 ungtemplarar saman til fyrstu gróðursetningarinnar. Þessu starfi var haldið áfram næstu árin. T.d. voru 2 þúsund plöntur gróðursettar í júní 1961.

Frá því að uppbygging útivistarsvæðis í Galtalækjarskógi hófst hafa ungtemplarar tekið þátt í ræktun og uppgræðslu þar.

Samskipti við önnur samtök

Íslenskir ungtemplarar voru í hópi þeirra níu aðila er stofnuðu Æskulýðssamband Íslands sumarið 1958 og hafa fulltrúar ÍUT hjá ÆSÍ tekið virkan þátt í margvíslegu starfi Æskulýðssambandsins. 28. maí 1973 sagði ÍUT sig úr ÆSÍ vegna pólitískrar starfsemi þess, m.a. vegna aðilar ÆSÍ að útifundi 31. maí 1973. Á ársþingi 1974 er svo samþykkt að sækja um aðild að ÆSÍ á ný.

Auk þess á ÍUT aðild að Landssambandinu gegn áfengisbölinu, Norræna félaginu, Landvernd, SÁÁ og var stofnaðili að Samvinnunefnd bindindismanna. Á árum áður átti ÍUT aðild að Bandalagi æskulýðsfélaga í Reykjavík. Töluvert samstarf var einnig við Samband bindindisfélaga í skólum, einkum með ráðstefnuhaldi. Erlendis eiga ungtemplarar aðild að Norræna ungtemplararáðinu (NORDGU) og Alþjóðasambandi ungtemplara (IGTYF).

Af eðlilegum ástæðum hafa samskiptin við norræna ungtemplara verið mikil og góð allt frá stofnun ÍUT. Fulltrúar ÍUT hafa sótt nær öll mót, þing og samnorræna fundi ungtemplara frá 1958.

Sumarið 1966 var 50 ára afmælismót Norræna ungtemplarasambandsins (NGUF. Síðar breytt í NORDGU) haldið hér á landi og höfðu íslenskir ungtemplarar veg og vanda af undirbúningi og framkvæmd þess. Komu þá hingað til lands um 200 norrænir ungtemplarar. ÍUT hafði þegar frá stofnun 1958 verið aðili að NGUF.

Á þessu móti var m.a. gerð samþykkt í tilefni af heimsókn U Thants, þáverandi framkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna, til Íslands. Þar var lýst stuðningi við Sameinuðu þjóðirnar og U Thant vottað traust í starfi hans í þágu friðar. Samþykktin var afhent U Thant sjálfum.

Rúmlega 40 íslenskir ungtemplarar tóku þátt í norræna ungtemplaramótinu í Svíþjóð sumarið 1968 og fast að því jafnmargir sóttu mótið í Noregi 1973.

Frá stofnun Alþjóðasambands ungtemplara (IGTYF) í Ósló sumarið 1962 hafa íslenskir ungtemplarar sótt nær öll Alheimsmót ungtemplara sem haldin eru á tveggja ára fresti. Aðild að IGTYF var samþykkt á ársþingi ÍUT 1962. Alþjóðasambandið heldur þing sitt fjórða hvert ár og þá á sama tíma og stað og Alheimsmótin.

Eitt stærsta verkefni sem ungtemplarar hafa ráðist í var að halda Alheimsmót ungtemplara árið 1984. Mótið var haldið við Varmárskóla í Mosfellssveit í júlímánuði. Um 300 þátttakendur víðs vegar að úr heiminum sóttu mótið sem tókst í alla staði hið besta.

Alþjóðlegi ungtemplaradagurinn, 3. október, var lengi vel haldinn hátíðlegur hér á landi með samkomuhaldi eða á annan hátt. En árið 1968 samþykkti IGTYF að hætt skyldi að halda daginn hátíðlegan sem ungtemplaradag. Eftir 1980 var að nýju farið að halda daginn hátíðlegan. 3. október er notaður til að minna á ýmis stefnumál ungtemplara um allan heim.

Alþjóðaungtemplaradagurinn er tileinkaður dánardægri Bandaríkjamannsins John B. Finch en hann lést 3. október 1887 aðeins 35 ára gamall.

John Finch barðist fyrir því að samtök bindindismanna legðu alla menn að jöfnu án tillits til kynferðis, fjárhags, þjóðfélagsaðstöðu, trúarskoðana, stjórnmálaskoðana, hörundslitar eða kynþáttar og hafði sigur. Þetta er sá mannréttindagrundvöllur sem ungtemplarar byggja á.

Námskeið og ráðstefnur

ÍUT hefur efnt til margra námskeiða, íþróttamóta, ráðstefna og umræðufunda um æskulýðs- og bindindismál, eitt sér eða í samvinnu við aðra, auk leiðtoga- og félagsmálanámskeiða hjá deildunum. Um tíma voru haldnir árlegir formannafundir en af þeim hefur ekki orðið síðasta áratug.

Af stórverkefnum á þessu sviði má nefna að ÍUT efndi til Bindindis- og umferðarmálasýningar í Reykjavík árin 1962 og 1964 ásamt bindindisfélagi ökumanna og Ábyrgð, tryggingafélagi bindindismanna. Af verkefnum síðustu ára má nefna ráðstefnu í samvinnu við Þingstúku Reykjavíkur, „Bindindi er náttúruvernd“ árið 1981, og Bindindis- og ferðamálakynningu í maí 1982.

Margir ungtemplarar hafa tekið þátt í félagsmálanámskeiðum á vegum Æskulýðsráðs ríkisins, ætluðum leiðtogum. Nokkurt samstarf var um tíma á milli ÍUT og bindindisráðs kristinna safnaða sem ásamt ÍUT og Bindindisfélagi íslenskra kennara stóð að gerð auglýsingaspjalds 1971 með aðvörun um hættur ölvunar við akstur en spjaldi þessu var dreift með sértækri herferð til ökumanna. Texti á spjaldinu er: Dauðinn er oft förunautur ölvaðs ökumanns. Enn fremur létu sömu aðilar útbúa auglýsingaspjald gegn áfengisneyslu og var ætlað að ná til ungs fólks. Áður hafði ÍUT látið útbúa litprentað auglýsingaspjald gegn sígarettureykingum og bar áletrunina „Dýrt og hættulegt“. Birtist það í blöðum og tímaritum og var auk þess dreift víða.

Útbreiðsla og kynning

Námskeiðahald er ein af þeim leiðum sem samtökin hafa farið til að kynna starfsemi sína og afla nýrra félagsmanna. Mikið átak var gert á þessu sviði árin 1975–77 þegar námskeiðin Viðhorf til vímugjafa voru haldin með framhaldsskólanemum. Æskulýðsráð ríkisins og Æskulýðsráð Reykjavíkur veittu fé til þessa verkefnis. Hvert námskeið stóð yfir í 3 sólarhringa.

Annað dæmi um námskeið af þessu tagi eru námskeiðin Veröld án vímu, eða viðhorfanámskeiðin eins og þau voru kölluð. Þau námskeið voru haldin innan sameiginlegs verkefnis ÍUT og Þingstúku Reykjavíkur árin 1980–82 og kölluðust Veröld án vímu.

Þau námskeið skildu m.a. þeim árangri að tvö ungtemplarafélög voru stofnuð af þátttakendum, eitt í Reykjavík og eitt á Vopnafirði.

Námskeiðin 1975–77 og 1980–82 áttu það sameiginlegt að tekinn var til umræðu félagslegur þáttur áfengis- og fíkniefnaneyslu. Þátttakendur veltu fyrir sér hlutverki þessara efna í félagsþroskun, með hvaða hætti neysla þeirra mætir unglingi þegar hann kemur úr vernd heimilisins og fer að skapa sér sjálfstæða tilvist í samfélaginu.

Að útbreiðslu- og kynningarstarfi á vegum ÍUT hefur að öðru leyti verið unnið eftir hefðbundnum leiðum. Umfram það sem að framan er getið má nefna að félagar í ÍUf. Hrönn komu mjög við sögu í því sambandi á árum áður. Fóru félagar Hrannar margar ferðir út um land til kynningar og útbreiðslu en þetta starf leiddi til stofnunar nokkurra ungtemplarafélaga.

Á ársþingi ÍUT á Sauðárkróki sumarið 1973 var ákveðið að efna til kynningar þá um haustið undir kjörorðinu: Áróður – félagafjölgun. Kynningin þessi fór fram í lok september og í nóvember. Í kjölfar hennar voru stofnuð 5 ungtemplarafélög í Reykjavík og 4 utan Reykjavíkur, á Akranesi, Akureyri, í Hafnarfirði og á Ísafirði. Voru þá 14 ungtemplarafélög starfandi með nær 1000 virka félaga.

Þegar líða tók á veturinn tóku stoðir hinna nýstofnuðu félaga að veikjast og svo fór að næsta vetur stóðu aðeins þrjú þeirra, auk þess sem eitt félag var stofnað með samruna tveggja. Ein af meginástæðunum fyrir því að svona fór var sú að reynda leiðbeinendur skorti mjög.

Dansleikjahald hefur lengst af verið allstór þáttur í starfi ÍUT. Veturinn 1975–76 var staðið fyrir dansleikjum í Templarahöllinni fyrir unglinga 13 ára og eldri. Var þá mikil þörf fyrir samastað fyrir þennan aldurshóp enda gaf aðsóknin það til kynna. Þessu starfi var hætt í ársbyrjun 1977 en þá hafði skapast betri aðstaða fyrir unglingana úti í hverfunum og í skólunum og þörfin fyrir þessa starfsemi ekki sú sama og áður. Árin 1980 og 1981 stóð Skemmti- og fjáröflunardeild ÍUT fyrir diskótekum í Templarahöllinni og hélt auk þess dansleik í Glæsibæ fyrir unglinga. Aðsókn var góð framan af en þessu starfi var síðan hætt vegna lélegrar aðsóknar.

Félagafjöldi

Þegar ÍUT var stofnað 1958 töldust 570 félagar til sambandsins og störfuðu þeir í 8 deildum. Næsta áratug fjölgaði þeim jafnt og þétt með minni háttar sveiflum. Árið 1963 voru þeir 800 í 7 deildum en 1200 í 13 deildum á tíu ára afmælinu 1968 og hafa félagsmenn sambandsins aldrei verið fleiri. Árið 1975 eru félagar rúmlega 1100 í 8 deildum en 250 í 5 deildum 1982. Frá 1982 hefur félagafjöldinn verið um 200 og starfandi deildir 4 til 6, flestar á höfuðborgarsvæðinu.

Félags- og skrifstofuaðstaða

Haustið 1964 fengu samtökin herbergi til afnota án endurgjalds hjá Æskulýðsráði Reykjavíkur að Fríkirkjuvegi 11. Hafði ÍUT þar aðsetur til þess tíma að skrifstofan var flutt í Templarahöllina við Eiríksgötu í Reykjavík í október 1980. Þaðan var skrifstofan svo flutt í húsnæðið að Barónsstíg 20.

Með ráðningu starfsmanns í hluta úr degi, en hún kom til framkvæmda í febrúar 1967, var merkum áfanga náð í starfseminni. Hefur þessi framkvæmd í raun verið ein helsta kjölfesta starfsins frá þeim tíma.

Á 2. ársþingi ÍUT 1969 var lagt til að íþróttanefnd og stjórn ÍUT athugaði möguleika á að koma upp skíðaskála á hentugum stað.

Sumarið 1970 var hafist handa við byggingu skíðaskála í landi Stardals í Kjalarneshreppi í Kjósarsýslu, um 30 km. frá Reykjavík.

Skálinn, sem byggður var á vegum Skíðadeildar Hrannar, er tveggja hæða. Neðri hæð steypt en efri hæð úr timbri og svefnloft þar yfir. Samanlagður grunnflötur er 70 fermetrar. Um tíu ár tók að ljúka skálanum en farið var að nota hann nokkru fyrr. Með þessu mannvirki opnaðist ungtemplurum ný leið til útivistar og íþrótta. Annað hús er einnig risið í tengslum við skálann, einkum notað þegar mót eru haldin. Upplýst göngubraut er og komin upp.

Árangur af þessum framkvæmdum er öllum ljós og stunda nú margir félagar skíðaíþróttina af kappi auk þess sem skálinn er notaður undir almennt félagsstarf.

Á 25. ársþingi ÍUT 1983 var samþykkt að stofna byggingasjóð til uppbyggingar félagsaðstöðu fyrir ÍUT. Síðan þá hefur verið aflað fjár í þennan sjóð auk þess sem honum hafa borist góðar gjafir.

Sjóðurinn var svo notaður sem grunnur til kaupa á húsnæði fyrir félagsstarfsemina að Barónsstíg 20 í Reykjavík. Húsnæðið þar var tekið í notkun í apríl 1988 á 30. afmælisári sambandsins. Með því er ráðin bót á brýnni þörf fyrir samastað og víst að með því mun margt breytast til batnaðar.

Fjármál

Fjármál eru oft höfuðverkur félagasamtaka og eru Íslenskir ungtemplarar þar ekki undanskildir. Árlegir styrkir til starfseminnar eru veittir af Reykjavíkurborg og úr Ríkissjóði. Fé til einstakra verkefna hefur m.a. komið frá Ábyrgð hf., Æskulýðsráði ríkisins og Áfengisvarnaráði. Aðrar fjáröflunarleiðir hafa þó ætíð verið nauðsynlegar, svo sem hlutavelta, flóamarkaðir, happdrætti, jólakortasala og auglýsingasala.

Bræðralag – þjóðarheill

Þó að starfsemi Íslenskra ungtemplara grundvallist á þeim þremur meginstoðum sem stefnuskrá samtakanna nefnir: Bindindi – bræðralag – þjóðarheill, þá hefur mest farið fyrir bindindisstarfi og félagsstarfi á þeim grunni, svo og almennri andstöðu við neyslu ávana- og fíkniefna. Mjög lítið hefur farið fyrir friðar- og þróunarstarfi. Þó stóðu Íslenskir ungtemplarar fyrir tesölu í nóvember 1974 og var ágóða þeirrar sölu varið til þróunarhjálpar á Sri Lanka (Ceylon), en norrænir ungtemplarar standa að henni. Nærri tíu þúsund tepakkar seldust.

Friðarstarfið hefur ekki náð fótfestu í starfi ÍUT. Slíkt starf grundvallast á hugsjónum og stefnu ÍUT hlýtur óhjákvæmilega að beinast gegn öllum manndrápum og hernaðarbrölti, þar á meðal uppbyggingu og tilvist herstöðva og annarra hernaðarmannvirkja. Herstöðvar NATO á Íslandi hafa því miður orðið til þess m.a. að ekki hefur reynst unnt að halda þessari stefnu samtakanna á lofti. Andstaða við þessar stöðvar hefur ætíð verið tengd flokkspólitískum hagsmunum hér á landi og Íslenskum ungtemplurum verið um megn að rífa sig úr þeim viðjum og gagnrýna þessar stöðvar á grundvelli mannúðar og bræðralags. Þessi akur er því enn óplægður á starfsvettvangi ÍUT.

Stjórnun

Í félagsstarfi er ávallt hæpið og erfitt að benda á einstaklinga og eigna þeim það sem vel er gert eða miður fer. Heilbrigt félagsstarf byggir á framtakssemi og framlagi félagsmanna í heild fremur en einstaklingsframtaki þótt hver og einn hafi vitanlega áhrif.

Formenn ÍUT hafa þó löngum borið hita og þunga starfsins, að öðrum ólöstuðum, og hafa ásamt fjölda annarra stjórnarmanna haft frumkvæði í starfinu og haldið merkinu á lofti. Stjórn ÍUT hefur ávallt verið skipuð fimm ungtemplurum auk varamanna, nema starfsárið 1976–77 að þeim var fækkað í þrjá.

Formenn ÍUT hafa verið frá stofnun til ársins 1988:

• Árélíus Níelsson
  1958–1966
• Einar Hannesson
  1966–1969
• Alfreð Harðarson
  1969–1970
• Sveinn H. Skúlason
  1970–1972
• Gunnar Þorláksson
  1972–1974
• Sigurður R. Jónmundsson
  1974–1976
• Halldór Árnason
  1976–1980
• Árni Einarsson
  1980–1983
• Þór Ólafsson
  1983–1986
• Ingibergur Jóhannsson
  1986–

Á 10 ára afmæli ÍUT, voru Árélíus Níelsson og Gissur Pálsson kjörnir heiðursfélagar ÍUT. Við sama tækifæri var Sune Person veitt sérstakt viðurkenningarskjal.

Á 25 ára afmæli ÍUT 1983 voru þeir Einar Hannesson, Kristinn Vilhjálmsson og Sigurður Jörgensson kjörnir heiðursfélagar.

Að standa af sér strauminn

Þróun félagsstarfs er háð ýmsu. Meginöfl þeirra þróunar eru þó þjóðfélagsástand og félagsmenn á hverjum tíma. Á 30 ára starfsævi Íslenskra ungtemplara hafa orðið ýmsar þjóðfélagsbreytingar og að sjálfsögðu mannaskipti.

Þróun og breytingar í félagsstarfi ungs fólks eru óhjákvæmilegar og eðlilegar. Að vísu geta breytingarnar orðið svo hraðar að brestur komi í samtök sem eiga sér langa sögu. En stöðnun, sem verður til þess að samtök standa sem nátttröll í síbreytilegu samfélagi, er þó e.t.v. hættulegri.

Þjóðfélagsástandið er að sjálfsögðu aðeins að litlu leyti á valdi ungtemplara. Því er það meginverkefni þeirra að stýra samtökum sínum í öldugangi þeirra breytinga sem verða í samfélaginu og taka sem best þá sjóa, sem á leið þeirra verða, án þess að missa sjónar á lendingarstaðnum, þeim markmiðum og hugsjónum sem þeir hafa sameinast um. Gengi samtaka þeirra er undir því komið hversu snemma og vel þeim tekst að spá í blikurnar og átta sig á þeim veðrabrigðum sem óhjákvæmileg eru.

Ráðgjöf vegna vímuefnavanda

Árni Einarsson, viðtal í Morgunblaðinu 25. júlí 1997

OPNUÐ hefur verið fjölskyldumiðstöð vegna barna í vímaefnavanda í húsakynnum Heilsuverndarstöðvarinnar við Barónsstíg í Reykjavík og er hún opin mánudaga til miðvikudaga klukkan 14 til 18. Fjölskyldumiðstöðin býður foreldrum ráðgjöf og stuðning þeim að kostnaðarlausu. Árni Einarsson veitir þessari starfsemi forstöðu.

Hvers vegna skyldi henni hafa verið komið á?

„Þessari starfsemi er komið á til þess að auðvelda foreldrum að leita sér aðstoðar vegna barna sinna sem þeir telja að séu hugsanlega farin að neyta vímuefna. Foreldrar geta með einu símtali fengið viðtal hjá ráðgjafa og síðar í framhaldi af því unnið frekar með sín mál í svokölluðum foreldrahópum sem starfa undir leiðsögn reyndra ráðgjafa.“

Hefur þetta fyrirkomulag reynst vel annars staðar?

„Þetta verkefni er tilraun sem ekki á sér beina hliðstæðu hér á landi og ég þekki heldur ekki hliðstæðu þessa erlendis. Að þessu verkefni koma margir aðilar, svo sem fólk frá Stuðlum, Barna- og unglingageðdeild Landspítalans, Félagsmálastofnun Reykjavíkurborgar og Teigi, meðferðarstofnun Landspítalans. Verið er að gera tilraun til að þetta fólk sameini krafta sína til þess að nýta sem best þá víðtæku reynslu sem þarna er fyrir hendi.“

Er aukin þörf á svona starfsemi?

„Já, tvímælalaust. Samfara aukinni áfengis- og vímuefnaneyslu barna og unglinga fjölgar þeim sem missa tök á neyslunni og þarfnast aðstoðar. Þess vegna er mjög mikilvægt að foreldrar og aðrir aðstandendur séu vel á verði og bregðist sem fyrst við telji þeir að eitthvað sé ekki eins og það á að vera.“

Hvernig getur fólk merkt að eitthvað verulegt sé að?

„Það þarf ekki að vera verulegur vandi á ferðum til þess að ástæða sé til að bregðast við. Versnandi gengi í skóla er eitt einkenni, versnandi samskipti við foreldra og aðra heimilismenn er annað. Auknar fjarvistir og/eða aukin peningaþörf er einkenni sem gefa þarf sérstakan gaum. Loks má nefna að breyttur vinahópur og nýir félagar samfara einhverju þessara einkenna sem fyrr eru nefnd er oft vísbending um að eitthvað sé að.“

Hvað hefur gefist best til þess að leiða út af þessari braut?

„Í fyrsta lagi er mikilvægt fyrir foreldra og aðstandendur að bregðast við snemma, í öðru lagi að sýna staðfestu og leita sér aðstoðar ef eigin ráð duga ekki.“

Geta unglingar sjálfir leitað til ykkar?

„Já, þeir geta það. Hjá okkur eru einnig starfræktir unglingahópar þar sem saman koma unglingar sem komnir eru út í neyslu en ekki svo mikla að hefðbundinnar meðferðar, svo sem innlagnar, sé þörf.“

Hvað með þegar foreldrar komast að því að börn þeirra hafa fiktað“ við neyslu en eru hættir því?

„Við vitum að mjög margir fikta“ og flestir láta þar við sitja og þá er ekki afskipta þörf. Við skiptum aðgerðum okkar í vímuefnamálum í þrennt, í fyrsta lagi reynum við að ná til allra með fræðslu um skaðsemi þessara efna, í öðru lagi reynum við að ná til þeirra sem við teljum að séu í sérstakri hættu og í þriðja lagi reynum við að aðstoða þá sem misst hafa tökin á neyslunni.“

Hverjir eru í sérstakri hættu?

„Það eru til að mynda börn sem hefja áfengisneyslu á unga aldri, börn sem búa við afskiptaleysi eða höfnun, börn sem verða fyrir einelti eða ofbeldi og börn alkóhólista. Börn sem eru með neikvæða sjálfsmynd, hafa lítið sjálfstraust og eru þar af leiðandi ósjálfstæð gagnvart þrýstingi frá öðrum eru í meiri hættu gagnvart vímuefnum en önnur börn.“

Geta afskipti foreldra skipt sköpum í svona málum?

„Já, engir standa nær börnunum en foreldrar þeirra eða forráðamenn. Það ber að líta á það sem hluta af uppeldisskyldunni að verja börn og unglinga gegn áfengi og öðrum fíkniefnum, ekki síst í ljósi þess að neysla þessara efna er meðal þess sem ógnar helst börnum okkar nú um stundir. Vímuefnin reynast mörgum hættuleg og verða sumum að fjörtjóni.“

Er forvarnarstarfi nægilega vel sinnt?

„Það er víða verið að vinna vel að forvörnum, okkur hefur hins vegar lengi skort vettvang þar sem hægt er að stilla saman kraftana og þessi nýja fjölskyldumiðstöð sem nú hefur tekið til starfa í Heilsuverndarstöðinni í Reykjavík er hugsuð sem slíkur vettvangur. Þetta er tilraunaverkefni sem stendur fram að áramótum og það er eingöngu fólk í Reykjavík sem þjónustu hennar nýtur. Hvað við tekur svo, leiðir tíminn í ljós.“

Sjá greinina í Morgunblaðinu hér.

Áfengiskaup fyrir unglinga og skyldur uppalenda

Birt í Mbl. Þriðjudaginn 9. maí, 2000.

Árni Einarsson

Neikvæð afstaða foreldra til drykkju barna sinna, segir Árni Einarsson, er þeim nauðsynlegur hemill eða jafnvel styrkur gegn utanaðkomandi.

ÁFENGISNEYSLA íslenskra unglinga er mikil og hefur færst neðar í aldursflokka undanfarna áratugi. Ölvunardrykkja barna er einnig algeng.

Kannanir á áfengisneyslu unglinga hér á landi benda til þess að hlutfall þeirra sem neyta áfengis hafi hækkað verulega eftir 1970. Í könnun árið 1970 sögðust 39% 15 ára pilta og 24% stúlkna hafa prófað að drekka, en árið 1980 var hlutfall 15 ára pilta sem hafa drukkið 80% og 76% stúlkna.

Samkvæmt könnun sem gerð var á síðasta ári sögðust u.þ.b. 80% nemenda í 10. bekk grunnskóla hafa smakkað áfengi einhvern tímann um ævina og hefur það hlutfall verið óbreytt síðustu ár og enginn munur á milli kynja. Hið sama má segja um hlutfall 10. bekkinga sem segjast hafa orðið ölvaðir einhvern tímann um ævina. Því svara 63-64% játandi og hefur þar ekki orðið breyting á síðustu ár.

Kannanir á undanförnum árum benda til þess að börn hefji nú áfengisneyslu yngri en áður en síðustu ár virðist hafa hægt á þróun í þá veru. Margar skýringar eru mögulegar á þessari þróun. Ein er sú að unglingar geri nú yngri en áður kröfu um sömu réttindi og fullorðnir. Einnig verður að taka með í reikninginn aukna og almennari áfengisneyslu fullorðinna og aukna undanlátssemi og umburðarlyndi gagnvart áfengisneyslu og ölvun unglinga.

Unglingum sérstök hætta búin vegna reynsluleysis

Unglingar pukrast ekki lengur með áfengi sem þeir hafa undir höndum né reyna að fela fyrir öðrum að þeir séu ölvaðir. Þvert á móti veifa þeir áfengi opinskátt framan í aðra og láta mikið með ölvun sína. Almennri ölvun unglinga fylgja gífurleg vandamál, afbrot, slys og ofbeldi eins og alþekkt er.

Börn eru í sérstakri áhættu vegna reynsluleysis síns og þroskaleysis. Ölvun unglinga er því ekki sambærileg við ölvun fullorðinna af þessum sökum og einnig þeim að okkur ber að tryggja öryggi barna og unglinga í hvívetna.

Að kenna góða siði

Margir foreldrar láta undan þrýstingi frá börnum sínum um að kaupa áfengi fyrir þau eða horfa í gegnum fingur sér vegna áfengisneyslu þeirra á þeirri forsendu að þeir neyti sjálfir áfengis og geti því ekki bannað börnum sínum það. Þetta er varasamt viðhorf. Það gildir alls ekki það sama um börn og fullorðna að þessu leyti.

Foreldrar gefa stundum þá skýringu á linkind gagnvart áfengisneyslu barna sinna að með því að hafa hönd í bagga með neyslunni, t.d. með því að kaupa bjór eða léttvín fyrir börnin til þess að koma í veg fyrir að þau kaupi eða drekki sterkt áfengi eða landa, hafi þeir jákvæð áhrif á neysluna. Jafnvel að með því séu þeir að kenna barninu „rétta“ drykkjusiði. Hér verða foreldrar að fara varlega. Hvað felst í því að kaupa áfengi fyrir barn sitt? Hvaða áhrif kann það að hafa á viðhorf og venjur barnsins?

Í fyrsta lagi felst í því viðurkenning á drykkju barnsins. Fyrst pabbi og mamma kaupa fyrir mig áfengi hlýtur þeim að vera sama þó að ég drekki. Þau gera mér það meira að segja auðveldara. Er ekki líklegt að barnið líti á áfengiskaupin frekar sem hvatningu en hitt? Við skulum hafa í huga að neikvæð afstaða foreldra til drykkju barna sinna er þeim nauðsynlegur hemill eða jafnvel styrkur gegn utanaðkomandi þrýstingi til þess að neyta áfengis.

Í öðru lagi er það rangt af foreldrum að stuðla með þessum hætti að því að áfengi berist inn í raðir barna og unglinga. Almennt gera foreldrar hvað þeir geta til þess að sporna gegn áfengisneyslu barna sinna. Hvers eiga þeir að gjalda að foreldrar annarra barna kaupi áfengi sem berst til þeirra með félögum barnanna?

Í þriðja lagi eru áfengiskaup til barna og unglinga ólögleg. Í raun er enginn munur á því hvort foreldri kaupir áfengi fyrir barn sitt eða annar fullorðinn. Báðir hafa gerst brotlegir við lög. Það getur ekki talist góð fyrirmynd að brjóta lög með þessum hætti né að gera lítið úr þeirri almennu viðleitni að vinna gegn áfengisneyslu barna og unglinga.

Í fjórða lagi bendir ekkert til þess að foreldrar hafi með einhverjum hætti jákvæð áhrif á áfengisneyslu barnanna með því að kaupa áfengi fyrir þau. Sumir kunna að kaupa áfengi fyrir börn sín í þeirri trú að með því séu þeir að koma í veg fyrir að þau drekki eitthvað annað, t.d. landa. Engar vísbendingar eru um að sú sé raunin.

Mikill ávinningur

Með því að koma í veg fyrir áfengisneyslu barna og unglinga vinnst margt. Kannanir sýna til að mynda að því fyrr sem börn fara að neyta áfengis þeim mun meira drekka þau sem fullorðin (Áfengisvarnaráð, 1994). Það á bæði við um magn og tíðni. Í því felst aukin áhætta á ýmsum skakkaföllum vegna áfengisneyslu svo og aukin hætta á fíknmyndun. Með öðrum orðum nær ávinningur þess að taka fast á barna- og unglingadrykkju allt til fullorðinsára.

Uppeldisskylda að sporna gegn unglingadrykkju

Uppeldisskylda foreldra gagnvart áfengisneyslu barna sinna ætti að vera augljós. Sú áhætta sem felst í barna- og unglingadrykkju er svo ljós að hvert foreldri ætti að líta á það sem sjálfsagða skyldu sína að beita öllum tiltækum ráðum til þess að koma í veg fyrir hana með það í huga að því lengur sem tekst að fresta því að börnin hefji áfengisneyslu þeim mun minni líkur eru almennt á að illa fari. Það er ekkert athugavert við það að foreldrar banni börnum sínum áfengisneyslu og fylgi því eftir. Í slíkri afstöðu felst umhyggja fyrir velferð barnsins en ekki óeðlileg afskipti af lífi þeirra og ákvörðunum.

Gamalt íslenskt máltæki segir að betra sé heilt en vel gróið. Það sannast betur en flest annað á börnum og unglingum sem misstíga sig í viðskiptum við áfengi og önnur fíkniefni. Þá reynslu vilja örugglega allir foreldrar vera lausir við. Sársaukinn sem fylgir því að sjá líf barna sinna verða að rjúkandi rúst vegna áfengis og annarra fíkniefna er e.t.v. óskiljanlegur öðrum en þeim sem sjálfir hafa upplifað hann. Kannske er það ástæðan fyrir andvaraleysi okkar. Þetta kemur ekki fyrir barnið mitt.

Höfundur er framkvæmdastjóri Fræðslumiðstöðvar í fíknivörnum.

Skilgreind og virk þátttaka almannasamtaka í vímuvörnum

Erindi á fundi áfengis- og vímuvarnaráðs 21. maí 2003

Árni Einarsson

Forseti Íslands,

Góðir gestir.

1. Vímuefnaneysla og vandi: Skilgreiningar og heildarmynd

Afleiðingar vímuefnaneyslu eru eitt af stóru viðfangsefnunum í nútímasamfélagi. Ekki þarf að fjölyrða hér um fórnarkostnaðinn sem neyslu vímuefna fylgir. Hann má mæla í dauðsföllum, slysum, sjúkdómum, afbrotum og efnahagslegum og félagslegum vanda af ýmsu tagi. Hagsmunirnir snúa bæði að einstaklingum og stjórnvöldum og felast í fjölskylduharmleikjum, almannaheill og öryggi og útgjöldum fyrir samfélagið.

Við þessum vanda er brugðist með ýmsum hætti eftir því á hvaða stigi vandinn er og hvert birtingarform hans er. Í fyrsta lagi er beitt forvörnum sem ætlað er að koma í veg fyrir að vandi verði til; í öðru lagi íhlutun þegar einkenni eða vísbendingar um vanda eru komin fram; og í þriðja lagi meðferð þegar vandinn er orðinn mjög alvarlegur og þörf á umfangsmeiri afskiptum.

Eftir því sem vandinn þróast og vex snýr hann í auknum mæli að einstaklingum, með öðrum orðum um færri einstaklinga er að ræða, en á hinn bóginn verða aðgerðir kostnaðarsamari, hvort sem litið er til mannauðs eða fjárútláta. Forvarnir eru því ódýrari fyrir samfélagið en meðferð og ætti því að mínu viti að hafa algeran forgang í áfengis- og vímuefnamálum. Að ekki sé talað um ávinninginn fyrir einstaklinga og fjölskyldur.

Viðbrögð samfélagsins og ákvarðanir um aðgerðir felast í fyrsta lagi á skilningi okkar á vandanum á hverjum tíma; hvenær er ástandið komið í það horf að við sættum okkur okkur ekki við það og lítum á það sem vanda sem taka verði á. Dæmi um þetta er t.d. afstaða okkar til áfengisneyslu barna. Hvaða aldursmörk sættum við okkur við í þeim efnum og hvers konar drykkjusiði?

Í öðru lagi felast viðbrögð okkar í vali á aðgerðum, hvort við viljum beina kröftum okkar að því að hafa áhrif á eftirspurn eftir vímuefnum eða framboði þeirra.

Í þriðja lagi byggjast viðbrögð okkar á þekkingu okkar á áhrifaþáttum og áhættuþáttum vímuefnaneyslu og vandans sem til verður vegna neyslunnar.

Út frá þessum þáttum skoðum við vímuefnamál og vanda vegna neyslu vímuefna og tökum ákvarðanir um aðgerðir og viðbrögð. Taka verður tillit til allra þessara þátta og mikilvægt að setja ákvarðanir um aðgerðir og val á leiðum í víðtækt samhengi.

2. Frumkvæði og framlag almannasamtaka til vímuefnamála og forvarna

Löng hefð er fyrir virkri þátttöku og frumkvæði íslenskra almannasamtaka og
einstaklinga í forvörnum sem hafa rutt brautina á ýmsum sviðum, þar á meðal vímuvörnum. Stjórnvöld hafa svo fylgt á eftir. Dæmi um sporgöngusamtök í vímuvörnum eru:

-IOGT og önnur bindindissamtök

-SÁÁ

-Vímulaus æsku

-Krabbameinsfélögin

og fleiri mætti hér telja.

Á vegum almannasamtaka hefur verið, og er, rekið umfangsmikið fræðslu-, ráðgjafar- og meðferðarstarf, yfirleitt með fjárhagslegum stuðningi stjórnvalda, sem í gegnum tíðina hafa látið að sér kveða í stefnumörkun í þessum málaflokki, þó að minna fari fyrir þeim nú en oft áður. Mér er t.d. til efs að við Íslendingar gætum státað af einna minnstri áfengisneyslu þjóða per íbúa, sem er þrátt fyrir allt, ef ekki hefði komið til virk þátttaka og einurð almannasamtaka í áfengismálum. Annað dæmi er starf krabbameinsfélaganna að tóbaksvörnum, þar sem náðst hefur frábær árangur.

Fyrir tilstuðlan almannasamtaka rennur einnig mikið fjármagn til forvarna til viðbótar því sem stjórnvöld láta renna til málaflokksins, sem mér finnst stundum gleymast þegar rætt er um hlut almannasamtaka í vímuvörnum. Þeir fjármunir sem t.d. er útdeilt hér í dag til vímuvarnaverkefna almannasamtaka munu vaxa og jafnvel margfaldast í meðförum þeirra með sjálfboðaliðastarfi.  Þetta er vert að hafa í huga.

3. Vímuvarnir eru kjörið viðfangsefni almannasamtaka

Hjá almannasamtökum sem komið hafa að áfengis- og fíkniefnamálum hefur orðið til dýrmæt reynsla og þekking á þessum málum, sem samfélagið þarf að notfæra sér bæði við stefnumörkunina og framkvæmd stefnunnar. Virk þátttaka almannasamtaka er liður í að virkja samfélagslega vitund og ábyrgð borgaranna og hlúir að og viðheldur þar að auki lýðræðisvitundinni. Þátttaka í starfi samtaka styrkir þá vitund að viðfangsefnið sé almennt hagsmunamál sem kalli á þátttöku og ábyrgð borgaranna, en sé ekki einungis lögbundið verkefni stjórnvalda.

Almannasamtök eru vettvangur til þess að hrinda í framkvæmd hugmyndum og hugsjónum, stuðla að upplýstum viðhorfum með umræðum sem þar eiga sér stað og skerpa sýn fólks í málum. Þar verða því frekar til viðhorf og stefna sem tekur mið af víðtækum almannahagsmunum í stað þröngra sérhagsmuna. Ef einhver viðfangsefni eiga vel heima á vettvangi almannasamtaka, eiga vímuefnamál, s.s. fræðsla- og upplýsingastarf, það sannarlega. Virkja má krafta almannasamtaka í forvörnum með þjónustu- og verkefnasamningum eins og gert er í meðferð og rannsóknum með góðum árangri.

Það er því skoðun mín að stjórnvöld eigi að virkja eins og kostur er og nýta möguleika almannasamtaka í þessum málaflokki en halda afskiptum sínum í lágmarki. Þau ættu að miða afskipti sín við að setja nauðsynleg lög og reglur um áfengis- og vímuefnamál og sjá til þess að þeim sé framfylgt, tryggja nauðsynlega samfélagslega þjónustu og leggja henni til fjármagn. Vera sem mest í hlutverki ljósmóðurinnar, en láta aðra um framkvæmdina eins og kostur er. Stjórnvöld eiga að skilgreina hlutverk stofnana sinna í áfengis- og fíkniefnamálum, þar með taldar forvarnir, og tryggja þeim svigrúm og möguleika til þess að sinna því hlutverki með því að setja þeim stefnu og reglur þar að lútandi og sjá þessum stofnunum fyrir nauðsynlegu fjármagni.

4. Minnkandi hlutur almannasamtaka í vímuvörnum

Ef litið er til úthlutunar úr forvarnasjóði undanfarin ár má glögglega sjá að sú stefna sem ég er hér að mæla fyrir hefur ekki verið ráðandi. Þessi mynd sýnir það vel.

Forvarnasjóður – úthlutun 1999 – 2002  –  hlutfall

Hér gefur að líta hlutfallslega skiptingu þess fjármagns sem sjóðurinn hefur úthlutað til forvarna, en þó ekki tekinn með kostnaður við rekstur áfengis- og vímuvarnaráðs, eins og þó væri rétt. Við það myndi hlutur stjórnvalda í þessari skiptingu vaxa enn og hlutur almannasamtaka rýrna að sama skapi. Ég tek það fram að hér er heldur ekki tekið með fjármagn sem fer til tóbaksvarna.

Á myndinni hefur fjármagni sem forvarnasjóður veitir til forvarna verið skipt í fernt: Í fyrsta lagi verkefni sem ríkisstofnanir og stofnanir sveitarfélaga reka; í öðru lagi verkefni á vegum almannasamtaka; í þriðja lagi styrkir til áfangaheimila og fjórða lagi styrkir til samstarfsverkefna stjórnvalda og almannasamtaka. Sú þróun sem þessi mynd sýnir er á rangri leið að mínu mati og þessu ætti að breyta.

5. Heildarsýn í vímuvörnum

Tökum fyrst hlut stofnana ríkis og sveitarfélaga

Neysla fíkniefna er ekki einangraður þáttur í samfélaginu. Neysla fíkniefna og vandi sem af henni leiðir tengist ýmsum öðrum þáttum, hvort sem litið er til áhættu- og áhrifaþátta eða afleiðinga neyslunnar. Forvarnir gegn fíkniefnum eiga því samleið með forvörnum gegn ýmsum öðrum vanda. Forvarnir þurfa því að vera hluti af mörgum sviðum samfélagsins, samþættar öllu uppeldisstarfi og sjálfsagður hluti af uppeldisskilyrðum barna og unglinga.

Þar koma stjórnvöld til skjalanna,  t.d. með stefnu sinni og framkvæmd í skóla- og fræðslumálum, félagsstarfi, félagsþjónustu, fjölskyldu- og uppeldisráðgjöf, löggæslu, tollgæslu, o.s.frv. Ríka áherslu verður að leggja á þátttöku foreldra og samstarf stjórnvalda við heimili og virka þátttöku ungs fólks. Samfélagið þarf að líta á það sem sjálfsögð mannréttindi að börn og unglingar alist upp án ógnunar frá fíkniefnum hverju nafni sem þau nefnast.

Ríki og sveitarfélög eiga að skilgreina hlutverk sitt og stofnana á sínum vegum og gera þeim kleift að sinna hlutverkum sínum í áfengis- og vímuefnamálum og sjá þeim fyrir því fjármagni sem þarf til þess að sinna þeim hlutverkum.

Styrkir til verkefna á vegum opinberra stofnana af takmörkuðum fjármunum forvarnasjóðs ætti aðeins að veita að því gefnu að um þróunarverkefni sé að ræða. Að reynslan af slíkum verkefnum skili sér til allra skyldra stofnana en sitji ekki einungis hjá viðkomandi stofnun; séu með öðrum orðum liður í því að bæta og efla starf þessara stofnana í heildina. Með þessu væri verið að nýta fjármuni skynsamlega um leið, stuðlað væri að gæðum og því að fleiri sinntu forvarnastarfi.

Lítum svo á hlut almannasamtaka

Íslensk stjórnvöld hafa lengi séð hag sinn í að nýta sér frumkvæði, áhuga og styrk almannasamtaka í meðferðarmálum og gera við þau þjónustusamninga.  Þessu hefur verið öðruvísi farið í fræðslu- og upplýsingastarfi. Þar er þessi stuðningur undantekningalítið verkefnatengdur, í stað þess að byggja hann á skilgreindu hlutverki samtaka og samningi við þau um að sinna ákveðnum þáttum í fræðslu og forvörnum. Það er þó ekkert því til fyrirstöðu að fara sömu leið í fræðslunni og í meðferðinni og hægt að gera þar sömu kröfur til fagmennsku og vinnubragða.

Til þess að hægt sé að nýta krafta og reynslu almannasamtaka sem best í fræðslu og öðru forvarnastarfi og stuðla að sem mestri þátttöku borgaranna þarf að skilgreina hlutverk þeirra og möguleika, sérkenni og sérsvið. Til þess að samtök geti sinnt þessu hlutverki svo að vel sé þurfa þau skilgreind verkefni og fjármagn. Vera hluti af heildarmynd sem þau taka þátt í að móta og mynda og bera ábyrgð á. Sú heildarmynd mótist af því hvað þarf að gera í fræðslu og forvörnum og hverjir hafa burði til þess að taka að sér ákveðin hlutverk, hlutverk sem ráðist, eins og ég sagði áðan, af möguleikum þeirra og sérstöðu.

6. Breytt viðmið forvarnasjóðs

Verði haldið áfram á þeirri braut sem þróunin á þessari mynd sýnir dregur smátt og smátt úr mætti og hugsanlega áhuga almannasamtaka á vímuvörnum. Það væri miður.

Fyrir liggur veruleg breyting í forvörnum með tilkomu Lýðheilsustöðvar.Við þær breytingar fyndist mér upplagt að endurskoða starfsemi áfengis- og vímuvarnaráðs, sem mun verða felld undir stofnunina, út frá þeim sjónarmiðum sem ég hef sett hér fram. Það sama þyrfti að eiga við um starfsemi forvarnasjóðs.

Sá knappi tími sem ég hef hér til þess að ræða þessi mál gerir það að verkum að margt er hér ósagt sem gæti gert þá mynd, sem ég er hér að draga upp, fyllri. Ég vil í lokin setja fram hugmynd um hvernig forvarnasjóður gæti hagað og skilgreint úthlutun sína til þess að vinna í þeim anda sem ég er hér að kynna.

Forvarnasjóður skipti úthlutunarfé sínu í þrjá flokka:

1. Skilgreindir þjónustusamningar (70%)
2. Þróunarverkefni (20%)
3. Verkefnastyrkir (10%)

1. Ég hef áður rætt um hlutverk þjónustusamninga og bæti hér engu við nema því að taka verður tillit til þess að forvarnir eru langtímaverkefni sem ekki má þröngva inn í skammtíma verkefnahugsun. Sú verkregla forvarnasjóðs að styrkja einungis verkefni er í andstöðu við eðli þessa málaflokks.
2. Þróunarverkefni hef ég einnig aðeins minnst á, en styrkir þeirra hefðu það að markmiði að þróa hugmyndir og leiðir í forvörnum sem ætlunin væri að fella að og festa í sessi í starfi stofnana og félagasamtaka í víðu samhengi.
3. Verkefnastyrkir hefðu að markmiði að láta reyna á og koma á legg afmörkuðum hugmyndum eða taka á mjög sértækum aðstæðum.

Tímans vegna er framsetning hugmynda minna stuttaralegri en ég hefði kosið. Ég þakka hins vegar fyrir tækifærið til þess að reifa þær við ykkur hér. Framundan eru breytingar á fyrirkomulagi stjórnvalda í áfengis- og vímuvörnum með tilkomu Lýðheilsustöðvar og því rétti tíminn til þess að endurmeta það sem gert er í þessum efnum nú. Ég minni á klásúlu í lögum um Lýðheilsustofnun um hlut almannasamtaka og vona að hún verði ekki orðin tóm þegar kemur að framkvæmdinni.

Þar segir að styðja skuli starfsemi stofnana og frjálsra félagasamtaka til eflingar lýðheilsu. Einnig að: Lýðheilsustöð sé heimilt, í samráði við ráðherra, að semja við aðra um að sinna starfsemi sem stöðinni er falið að annast samkvæmt lögum eða
reglugerðum.

Forvarnir þurfa að vera í stöðugri endurskoðun í takt við tímann og samfélagsbreytingar. Það geta almannasamtök tekið að sér ekkert síður en stjórnvöld.

Ég óska styrkþegum forvarnasjóðs og viðtakendum viðurkenninga áfengis- og vímuvarnaráðs til hamingju og óska þeim góðs árangurs og velfarnaðar í starfi.

Þakka ykkur fyrir gott hljóð.

Í umræðum um skaðsemi fíkniefnaneyslu er mest áhersla lögð á heilsufarsþætti, s.s. líkamlegan skaða, sjúkdóma og dauðsföll, sem að einhverju marki er hægt að mæla í tölum. Minna er rætt um hin félagslegu áhrif neyslunnar, s.s. áhrif á skólagöngu, skuldasöfnun og álag á fjölskyldur neytenda.

Unglingar sem byrja að drekka ungir leiðast frekar út í neyslu annarra vímuefna

Í rannsóknum hér á landi hefur komið í ljós að því fyrr sem unglingar hefja neyslu áfengis því lakari verður námsárangur þeirra við lok grunnskóla. Þær leiða einnig í ljós að unglingar sem byrja að drekka ungir eru líklegri en hinir sem byrja síðar til þess að leiðast út í neyslu annarra vímuefna þegar fram í sækir. Staða þessara unglinga er í alla staði síðri en annarra, þeim líður verr í skóla og þeir hafa litla skuldbindingu við námið. Þetta getur svo orðið til þess að nemendur missa sjónar á tilgangi námsins, hætta að undirbúa sig fyrir kennslustundir, skrópa í tímum, lenda ,,upp á kant” við kennarana og frammistaða þeirra verður lakari. Nemendur sem lenda í slíkum vítahring eiga það á hættu að detta út úr skólakerfinu strax á grunnskólaaldri.

Hafa verður í huga að námsárangur og líðan í skóla ræðst ekki eingöngu af þáttum innan skóla, heldur að verulegu leyti af þáttum utan skólans sjálfs, af því umhverfi sem unglingarnir lifa og hrærast í. Erfiðleika í skóla og námi má því einnig rekja til þroska- og hegðunarfrávika, vanda heima fyrir og erfiðra uppeldisaðstæðna. Þessir þættir geta svo spilað saman með ýmsu móti.

Erfitt líf utan skóla

Erfiðleikar í skóla, og sérstaklega ef nemendur flosna frá námi, geta orðið til þess að unglingarnir verða berskjaldaðri fyrir áhrifum og viðhorfum sem beinast gegn ,,hefðbundnu” líferni. Festan og hin félagslegu tengsl sem fylgja skólagöngu eru ekki lengur fyrir hendi. Þeir leita því á önnur mið sem oft einkennast af neyslu vímuefna

Erfiðleikar í grunnskólagöngu tengjast því mjög að unglingar heltast úr framhaldssnámi. Íslenskar rannsóknir leiða í ljós að hagir og líðan ungmenna sem ekki stunda nám við framhaldsskóla eru síðri en þeirra ungmenna sem stunda nám í framhaldsskólum og vímuefnaneysla þeirra er meiri.[1] Það er því mikið áhyggjuefni að unglingar hverfi frá námi í grunnskóla og staða unglinga sem ekki stunda framhaldsskólanám er lakari en hinna. Nauðsynlegt er að taka sérstaklega tillit til þessa í forvarnastarfi.

Álag á fjölskyldur, örvænting og upplausn

Það þarf ekki að fara mörgum orðum um þær þjáningar sem foreldrar og fjölskyldur ungmenna sem ánetjast fíkniefnum ganga í gegnum. Að horfa upp á börn sín hverfa frá námi og missa fótanna í lífinu er óbærilegt. Foreldrar gera hvað þeir geta til þess að sporna gegn þessu en reynist erfitt. Árekstrar og átök verða svo stundum til þess að barnið leggst út, fer að heiman og hafnar öllum tengslum við fjölskyldur sínar.

Afbrot

Fíkniefnaneysla kostar mikla peninga. Fíkniefnaneytandi sem er orðinn háður efnum á sjaldnast þá fjármuni sem þarf til að kosta neysluna. Þá þarf að leita annarra leiða, s.s. þjófnaða, vændis eða taka lán. Fyrst hugsanlega hjá ættingjum og vinum en þegar ekki er staðið við endurgreiðslur hverfur sá möguleiki. Þá er ekki öðru til að dreifa en undirheimunum.

Vítahringur skuldarans

Í þeim tilgangi að leysa fjárhagsvanda og borga skuldir freistast margir fíkniefnaneytendur til þess að taka lán í undirheimunum eða taka að sér sölu fíkniefna. Ef þeir reynast svo ekki borgunarmenn fyrir skuldinni er vítahringurinn fullkomnaður. Í dópheimum er ekki farin sú leið að senda kurteisleg áminningarbréf til þess að minna skuldarann á að greiða skuld sína hið fyrsta til þess að komist verði hjá frekari innheimtuaðgerðum. Í dópheimum ríkir ógn, kúgun og ofbeldi. Óvægin innheimta beinist ekki aðeins að skuldaranum sjálfum. Ef hann getur ekki borgað er spjótum beint að fjölskyldu og vinum. Hótanir og ofbeldi eru notuð til að knýja fram greiðslu, annað hvort af skuldaranum sjálfum eða fjölskyldu. Þetta hafa margir foreldrar reynt, makar fíkla og ýmis skyldmenni. Foreldrar hafa leiðst inn í undirheimana í tilraunum sínum til þess að koma börnum sínum til bjargar og stundum misst allt. Óttinn við afleiðingarnar kemur í veg fyrir að fólk leiti til lögreglu. Óttast að það eigi von á enn verri útreið ef það gerir það.

Undanfarna mánuði hefur harka og mannvonska undirheimanna verið hér töluvert í umræðunni. Ofbeldismenn, handrukkarar, minna okkur á alvarleika málsins og það líf sem margir fíkniefnaneytendur búa við. Þetta er heimur sem veldur óhug og andúð. Vonandi verður það til þess að við herðum enn betur róðurinn gegn fíkniefnaneyslu.

[1]Svandís Nína Jónsdóttir, Stefán Hrafn Jónsson, Inga Dóra Sigfúsdóttir, Hera Hallbera Björnsdóttir og Bryndís Björk Ásgeirsdóttir (2003). Utanskólarannsókn. Félagsleg staða ungmenna utan framhaldsskóla og samanburðurvið jafnaldra þeirra í framhaldsskólum. Reykjavík:Rannsóknir & Greining.

Hver stund og hvert augnablik felur í sér í senn upphaf og endi í straumi tímans. Allt er breytingum undirorpið þó e.t.v. megi líka segja að ekkert sé nýtt undir sólinni. Að það sem við gerum í dag sé aðeins endurtekning á því sem við gerðum í gær að því viðbættu að lítið eitt hafi bæst í þekkingar- og reynslusarpinn. Tækifærin felast við hvert fótmál. Sum nærtæk en önnur langsótt. Það er í höndum okkar hvers og eins eða saman að grípa þau. Þau eru efniviðurinn sem árangurinn er spunninn úr.

Það er stundum talað um að mikilvægt sé að laga sig að breytingum sem verða, fylgja straumnum, annars eigi maður á hættu að verða gamaldags og úreltur, eða fúnkeri ekki í samtímanum. Það sé um að gera að vera nógu fljótur að skipta um gír til þess að sitja ekki eftir eða missa af hlutunum. Það mætti stundum halda að breytingarnar sem vissulega verða hellist stjórnlaust yfir okkur eins og náttúruhamfarir sem við komum hvergi nærri við að móta og eigum enga hlutdeild í.

Bindindismenn þekkja þessa stöðu ágætlega og spegla sig í henni. Í samfélagi þar sem áfengisneysla verður sífellt sjálfsagðari, almennari og meiri að magni til standa þeir frammi fyrir því hvort sú ákvörðun þeirra að drekka ekki áfengi sé til merkis um að þeir séu gamaldags, úreltir og að þeir passi ekki inn í samfélagið, fitti ekki inn, eins og kannski má segja á unglingamáli. Hvers vegna að vera að leggja það á sig að temja sér siði sem einungis fáir aðhyllast; Er ekki miklu einfaldara og léttara að gera bara eins og meirihlutinn?

Sú staða að tilheyra minnihluta kann að ala á vanmetakennd. Maður fari hjá sér fyrir að vera ekki eins og meirihlutinn eða efist jafnvel um réttmæti þess sem maður hefur ákveðið eða valið. Þá reynir á undirstöðurnar, trúna á réttmæti þess sem maður er að gera, trúna á að það skipti máli og trúna á að mögulegt sé að koma einhverju til leiðar með því sem maður er að gera.

Ég ætla ekki, á þessum stutta tíma sem ég hef með ykkur hér, að leggjast í heimspekilegar pælingar um grundvöll bindindissemi eða forsendur forvarnastarfs en finnst það sem ég var hér að nefna eiga ágætlega við um stöðuna og aðdraganda þess að við nokkur úr röðum bindindismanna veltum fyrir okkur framtíð bindindis- og forvarnastarfs. Árangurinn af þeim vangaveltum var svo stofnun Samstarfsráðs um forvarnir snemma árs 2003.

Sex starfandi bindindissamtök á Íslandi gerðu með sér og undirskrifuðu 27. maí 2003 yfirlýsingu um aukið samstarf í forvörnum og áfengis- og bindindismálum. Barnahreyfing IOGT-B, Bindindisfélag ökumanna BFÖ, Bindindissamtökin IOGT á Íslandi , Íslenskir ungtemplarar  ÍUT, Samvinnunefnd skólamanna um bindindisfræðslu SSB, Ungmennahreyfing IOGT-U.

Samkomulagið verður endurskoðað fyrir árslok 2004 og tekin ákvörðun um áframhaldandi samstarf að endurskoðun lokinni.

Samstarfsráði um forvarnir er ætlað að vera samstarfsvettvangur íslenskra bindindisfélaga og samtaka og sameiginlegur málsvari þeirra gagnvart stjórnvöldum þegar það á við.

Samstarfsyfirlýsing

– Neysla áfengis og annarra fíkniefna snertir öll svið samfélagsins. Henni fylgir tjón, hvort sem miðað er við efnahagsleg eða mannleg verðmæti.
– Bindindissamtök vilja efla menningu sem hafnar áfengi og öðrum fíkniefnum. Þau telja neyslu slíkra efna standa í vegi fyrir heilbrigðu mannlífi á mörgum sviðum. Samdráttur í neyslu fíkniefna leiðir því til aukinna framfara.
– Bindindissamtök hafa sérstöðu meðal þeirra samtaka sem vinna gegn neyslu fíkniefna. Félagsmenn þeirra haga lífi sínu í samræmi við þá stefnu sem þeir halda fram í fíkniefnamálum.
– Bindindissamtök vinna að því að móta viðhorf og lífsvenjur þar sem fíkniefnum er hafnað. Þau leggja áherslu á að draga sem mest úr heildarneyslu áfengis og annarra fíkniefna, en þá minnkar tjónið sem þessi efni valda.
-Með félagsstarfi sínu og fordæmi leggja bindindissamtök menningarlegan grundvöll að samfélagi og umhverfi án áfengis og annarra fíkniefna. Samskipti og lífsvenjur þar sem þessum efnum er hafnað eru styrkt bæði í daglegu lífi og félagslífi. Stofnaðilar

Árið 2004 gerði Samfo samning við þrjú ráðuneyti um verkefni á sviði vímuvarna. Samningurinn var til þriggja ára og skyldi Samfo fá 10 millj. árlega til þessara verkefna gegn því að leggja jafnháa upphæð á móti. Nú er upp runnið síðasta ár þessa samnings og unnið að því að fá ráðuneytin þrjú til þess að gera nýjan samning til jafnlangs tíma. Hvort það gengur eftir veit ég ekki. En ég tel að það væru mikil mistök af hálfu stjórnvalda að taka ekki í útrétta hönd okkar. Ekki til þess að veita okkur einhverja ölmusu, heldur til þess að gera okkur kleift að bæta íslenskt þjóðlíf og efla mannlíf á Íslandi. Það er hugsunarháttur sem stjórnvöld verða að temja sér. Við höfum ekki sett þau til þess að deila og drottna, heldur til þess að byggja upp samfélagið í umboði okkar og eftir þeim leikreglum sem við teljum bestar og farsælastar. Stjórnvöld ættu því frekar að grípa í höndina full þakklætis fyrir góðan vilja og ásetning um að vinna gegn áfengis- og vímuefnavanda, en slá á hana á þeirri forsendu að engir peningar séu í kassanum eða að þeim hafi þegar verið ráðstafað.

Mörg verkefni hafa orðið til fyrir tilverknað þessa samnings og hefur áhersla verið lögð á að þau styrktu innviði aðildarfélaga Samstarfsráðsins og eflu starfið. Önnur verkefni hafa haft að markmiði að afla sjónarmiðum bindindismanna fylgi, bæði meðal annarra félagasamtaka og stjórnmálamanna. Einnig verkefni sem hafa að markmiði að vekja athygli almennings á ýmsum áhrifum áfengis- og vímuefnaneyslu á einstaklinga, fjölskyldur og samfélag.

Reynslan af Samfo hefur verið góð en tímabært er að endurmeta fyrirkomulag þess. Í leiðinni finnst mér að aðildarfélögin ættu að gera slíkt hið sama varðandi sín mál og uppbyggingu. Er ekki tímabært að við endurmetum öll okkar mál með það að markmiði að efla og styrkja það sem við höfum og taka sem virkastan þátt í að móta framvinduna í stað þess að sitja og láta hana yfir okkur ganga hvort sem okkur líkar betur eða ver. Markmiðin sem lágu til grundvallar stofnunar bindindissamtaka á sínum tíma eru jafn góð og gild og þá, þörfin er jafn brýn eða brýnni og þekkingin á öllum hliðum áfengis- og vímuefnamála er meiri en var og fellur öll okkar megin. Rannsóknarniðurstöður staðfesta það sem bindindismenn hafa alltaf sagt.

Við getum hins vegar velt því fyrir okkur hvort tækin, eða aðferðirnar, sem við notum standist jafnvel tímans tönn og séu í takt við þær samfélagsbreytingar sem orðið hafa. Það er hið stöðuga viðfangsefni okkar og verður að vera. Ekki til þess að rjúka til og breyta til þess eins að breyta, heldur til þess að halda vöku okkar og endurnýja trúna á það sem við erum að gera. Við þá vinnu þarf hugrekki, hugrekki til þess að sleppa því sem maður hefur og þekkir og grípa í eitthvað sem maður veit ekki vel hvert leiðir mann. Það þarf hugrekki til þess að ganga á vit óvissunnar.

Ágætu landsþingsfulltrúar.

Við erum öll meira eða minna sammála um grundvöllinn fyrir starfi bindindissamtaka. Með okkur bærist löngunin til þess að hafa áhrif á samfélagið og bæta mannlífið. Við erum ekki endilega sammála um hversu langt við viljum ganga til þess að hafa áhrif. Þar getur forgangsröðin verið mismunandi. Erum við t.d. tilbúin til þess að láta afstöðu frambjóðenda til sveitarstjórna og Alþingis ráða atkvæði okkar í kosningum og veita þeim brautargengi sem vilja það sama og við, eða látum við önnur sjónarmið ráða og stillum okkur á bak við þá sem við vitum að munu vinna gegn sjónarmiðum okkar í áfengis- og vímuefnamálum. Forvarnastarf er í eðli sínu pólitískt. Í því felst hugmynd um fyrirkomulag eða ástand sem við teljum æskilegt og eftirsóknarvert. Í því felast ýmis álitamál sem varða samfélagið, réttarfar og persónufrelsi. Það er því eðlilegt að tekist sé á um margt sem snýr að forvarnastarfi. En þetta þekkið þið allt á eigin skinni.

Ég vil í lokin segja þetta.

Það er á brattan að sækja fyrir hugmyndina um albindindi á tímum þegar áróður fyrir áfengisneyslu gegnsýrir alt í kringum okkur.  Það er erfitt að halda úti ýmsum takmörkunum á verslun, dreifingu og áróðri fyrir áfengis- og vímuefnaneyslu á tímum þegar allt á að vera frjálst og leyfilegt. Það er erfitt að halda úti félagsstarfi á tímum offramboðs á afþreyingu og tómstundastarfi.

Það er líka erfitt að horfa upp á það mein sem áfengi og önnur vímuefni er í samfélaginu. Það er erfitt að horfa upp á ungt fólk missa fótanna í lífinu vegna neyslu; það er erfitt að sætta sig við dauðaslys í umferðinni vegna ölvunaraksturs. Það er erfitt að sitja hjá þegar þörf er aðgerða.

Ég sagði í upphafi að tækifæri fælust við hvert fótmál. Sum nærtæk en önnur langsótt. Ég segi aftur: Það er í höndum okkar hvers og eins eða saman að grípa þau. Hvort það tekst fer eftir því hvort við verjum tímanum í að horfa til baka, beint á tærnar á okkur, eða fram á veginn. Ég vil líka segja að það fer enginn lengra en hann ætlar sér.

Árni Einarsson

Aldrei of seint að byrja

Árni Einarsson, framkvæmdastjóri FRÆ

Í tilefni Vímuvarnaviku 2006

Neysla áfengis og annarra vímuefna raskar uppvexti og ógnar velferð margra barna. Sum bíða ævarandi tjón. Það er bitur reynsla foreldra og annarra aðstandenda að sjá barn sitt lenda í fjötrum áfengis- og vímuefnaneyslu og villast jafnvel á brautir glæpa og ofbeldis.  Það er átakanleg fórn sem varðar okkur öll.

Áhrifaþættir áfengis- og vímuefnaneyslu

Vitað er að ýmsir þættir hafa áhrif á áfengis- og vímuefnaneyslu fólks, bæði hvort fólk neytir þessara efna yfir höfuð, hvenær það byrjar neyslu, hvaða efna það neytir og hvernig það neytir efnanna, þ.e. neysluvenjur. Meðal áhrifaþátta eru t.d. uppeldisaðstæður og fjölskylda, viðhorf samfélagsins, aðgengi að vímuefnum, þátttaka í tómstundum og þroskandi viðfangsefnum, líðan og gengi í skóla og geðheilbrigði almennt og erfðir koma einnig við sögu.

Ekki er auðvelt að fullyrða um bein orsakatengsl afmarkaðra þátta í þessu sambandi. Mannlegt atferli verður til í flóknu samspili umhverfis og einstaklinga. Rannsóknir hafa þó leitt í ljós ýmislegt sem auðveldar þeim sem sinna forvörnum að velja áherslur og viðfangsefni.

Ungir neytendur

Það er áhyggjuefni hvers mörg íslensk börn byrja ung að neyta áfengis. Rannsóknir sýna að því yngri sem börn hefja neyslu áfengis og annarra vímuefna þeim mun hættara er við að hún valdi þeim erfiðleikum, bæði í bráð og lengd. Sterk tengsl eru á milli ýmissa neikvæðra hliða áfengis- og vímuefnaneyslu og þess að hefja neyslu áfengis á unga aldri, s.s. að:

1) Meiri líkur eru á vandamálum í æsku, s.s. samskiptavanda við foreldra og fjölskyldu;

2) Meiri líkur eru á vandamálum tengdum námi og skólagöngu;

3) Meiri líkur eru á hegðunarvanda;

4) Meiri líkur eru á neyslu ólöglegra vímuefna;

5) Meiri líkur eru á misnotkun og mikilli og skaðlegri áfengisneyslu á fullorðinsaldri.

Við þetta má svo bæta að heili barna og unglinga er mun viðkvæmari fyrir áfengisskaða en heili fullorðinna og rannsóknir sýna að líkur á alkóhólisma minnka umtalsvert við hvert ár sem neyslan frestast. Áfengisdrykkja barna og unglinga er því alvarlegt hættumerki sem bregðast þarf við af fullri alvöru. Við getum ekki leyft okkur sinnuleysi í þessum efnum. Til þess er of mikið í húfi fyrir líf og framtíð barna og ungmenna.

Vinnum gegn áfengis- og vímuefnaneyslu barna og ungmenna

Á grundvelli vitneskju um tengsl áfengisneyslu á unga aldri og ýmiss konar vanda verður því að leggja mikla áhersla á að börn og unglingar neyti ekki áfengis og annarra vímuefni.

Í æsku er lagður grunnur að framtíð hvers einstaklings. Þá mótast mikilvægar forsendur lífssýnar, þroska og heilbrigði síðar á ævinni. Allt samfélagið þarf að taka höndum saman um að skapa börnum þroskavænleg skilyrði og stuðla að því börn og ungmenni neyti ekki áfengis og annarra vímuefna. Á þessu byggjast m.a. markmið heilbrigðisáætlunar og ýmis önnur stefnumörkun í áfengis- og vímuefnamálum hér á landi.

Vímuvarnavika 2006

Nú stendur yfir Vímuvarnavika 2006 sem er samstarfsverkefni rúmlega tuttugu félagasamtaka í landinu. Markmið vikunnar er að vekja athygli á áfengis- og vímuefnamálum, einkum forvörnum meðal barna og unglinga og varpa ljósi á forvarnastarf sem unnið er á vettvangi félagasamtaka. Þetta er þriðja árið í röð sem efnt er til viku af þessu tagi. Að þessu sinni er sjónum beint að upphafsaldri áfengisneyslu sem einu af mikilvægustu viðfangsefnum forvarna. Ungt fólk leiðir umræðuna nú, enda mikilvægt að það sé virkt í eigin málum.

Um foreldrasamstarf og forvarnir

Viðtal við Árna Einarsson í Heimili og skóli árið 2009

Forvarnaskólinn, bætt menntun og færni þeirra sem starfa að forvörnum

Árangursríkt forvarnarstarf í grunnskólum er lykilatriði í víðtækum forvörnum og til þess þarf þekkingu og færni. Forvarnaskólinn var stofnaður í janúar 2007. Markmið skólans er að auka þekkingu þeirra sem starfa að forvörnum og auka gæði slíks starfs með því að bjóða upp á skipulagða og skilgreinda fræðslu. Námið er ætlað þeim sem vinna, eða ætla sér að vinna, að forvörnum á ýmsum sviðum, s.s. sveitarfélögum, fyrirtækjum, skólum, félagasamtökum, æskulýðs- og íþróttastarfi, fólki sem starfar við löggæslu, sálgæslu, félagsþjónustu eða tekur þátt í kirkjulegu starfi. Með náminu gefst kostur á að öðlast yfirsýn á stuttum tíma sem annars tæki flesta langan tíma. Námið er alls 150 klukkustundir og spannar fjóra mánuði. 100 klukkustundir eru skipulagðar kennslustundir; 50 klukkustundir eru til heimanáms og verkefnavinnu.

–Hvers vegna eru forvarnir mikilvægar?

,,Það er margt í lífsstíl okkar sem beinlínis veldur okkur skaða, rænir okkur heilsu og skerðir lífsgæði. Það góða er að margt, jafnvel flest sem hér um ræðir, er hægt að fyrirbyggja. Þar kemur til kasta forvarna. Það er hins vegar ekki þar með sagt að viðfangsefnið sé einfalt. Í fyrsta lagi þarf að ríkja skilningur og sæmileg samstaða um hvað við viljum fyrirbyggja. Við þurfum að skilgreina vandann og koma okkur saman um að mikilvægt sé að koma í veg fyrir hann. Í öðru lagi þurfum við að setja okkur markmið; koma okkur saman um hvernig við viljum hafa ástandið. Í þriðja lagi þurfum við að koma okkur saman um hvað við ætlum að gera til þess að fyrirbyggja vandann sem við er að fást, velja leiðir. Til þess þurfum við að þekkja og kunna skil á hvað veldur vandanum sem við viljum bregðast við, þekkja svokallaða áhrifaþætti. Það er ekki víst að það gangi þrautalaust fyrir sig að komast að samkomulagi um leiðir þótt við vitum hvaða áhrifaþætti við er að eiga. Forvarnir snúast því ekki síst um siðferðileg gildi okkar sem samfélags og almenna lífssýn. Hvaða mannlegu og félagslegu verðmæti eru það t.d. sem eru okkur svo mikilvæg að við teljum nauðsynlegt að verja þau með öllum tiltækum ráðum?”

– Hvernig tengjast forvarnir siðferðisuppeldi heimila og skóla?

,,Forvarnir koma inn á flest svið lífsins og varða fjölmarga þætti samfélagsins. Við þurfum því að varast trú á einfaldar, afmarkaðar lausnir. Við skulum hafa hugfast að forvarnir felast ekki eingöngu í fræðslu og þekkingu, t.d. á skaðsemi vímuefna, þótt þetta tvennt sé mikilvægt. Árangur í forvörnum byggist á því að vinna markvisst og skipulega á mörgum sviðum. Foreldrar eru í lykilhlutverki í forvörnum í mörgu tilliti, fyrst og fremst, vitaskuld, í uppeldi eigin barna. Það felst t.d. í því hvernig búið er að börnum og lögð rækt við þau tilfinningalega, vitsmunalega og félagslega. Uppeldishlutverk okkar  hvers og eins felst líka í því hvers konar fyrirmyndir við erum börnum okkar og áhrifum okkar á lífsviðhorf þeirra, gildismat og framtíðarsýn. Stuðningur foreldra við tómstundastarf barna er einnig mikilvægur.

Uppeldishlutverk okkar sem foreldra felst líka í ýmsum ákvörðunum sem við tökum í störfum okkar á fjölmörgum sviðum þjóðfélagsins og geta haft mikil og djúpstæð áhrif á börn og ungmenni, okkar eigin og annarra, og ráðið miklu um hvernig þeim farnast. Þetta á ekki síst við um þá sem eru leiðandi í opinberri stefnumörkun og mótandi fyrir samfélagsgerðina. Við þurfum að hafa í huga hagsmuni hverra við erum að tryggja eða verja í ákvörðunum okkar?

Hlutverk og ábyrgð skóla er um margt líkt og foreldra. Nær öll börn ganga í skóla og verja stærstum hluta vökutíma síns innan veggja skóla eða á ábyrgð hans. Aðbúnaður og umönnun starfsfólks skóla eru því meðal mikilvægustu verkefna samfélagsins. Við ætlum skólum, auk heimilanna, að undirbúa börnin okkar fyrir framtíðina, mennta þau og gera þau fær um að sjá fótum sínum forráð og njóta lífsins. Í því starfi eigum við aðeins að sætta okkur við það besta sem völ er á og gera skólunum kleift að sinna hlutverki sínu sem best.”

-Hvernig geta foreldrasamtök tekið þátt í forvörnum?

,,Mikilvægt er að þeir sem sinna forvörnum hafi gott samstarf sín á milli svo að forvarnirnar verði markvissari. Heimili og skóli eru mikilvægir samherjar og samstarfsaðilar um uppeldi barna og ungmenna. Foreldrafélög eru í senn lýðræðislegur samstarfsvettvangur foreldra og samstarfsvettvangur foreldra og starfsfólks skóla. Öflugt foreldrastarf er því eitt af því sem stuðlar að árangri í forvörnum og felur svo margt í sér. Foreldrastarfið er m.a. vettvangur stefnumörkunar þar sem foreldrar koma sér saman um ýmsar áherslur og uppeldisleg gildi. Við getum nefnt útivist barna í því sambandi. Gott samstarf heimila og skóla stuðlar að samræmi í orðum og athöfnum, að skólinn fylgi eftir uppeldisáherslum foreldra og öfugt.”

Árni bendir á að þeir sem nú ráðast til starfa í forvörnum komi að þeim á ýmsum forsendum og með ólíkan bakgrunn. Í því felist bæði kostir og gallar. Kostirnir  kunni að vera þeir að vegna mismunandi forsendna og bakgrunns leiti fólk mismunandi leiða í forvörnum, en gallarnir hins vegar þeir að grundvallarþekkingu skorti, s.s. varðandi áhrifaþætti, stefnumótun og framkvæmd. Náminu í Forvarnaskólanum sé ætlað að koma til móts við þetta og sé viðleitni til þess að bæta menntun og færni þeirra sem starfa að forvörnum.

Sjá viðtalið í blaðinu hér á bls. 38-39..

Verkefnið Bara gras?

Árni Einarsson, framkvæmdastjóri FRÆ – Fræðsla og forvarnir

Erindi flutt á Norrænu sumarþingi kvenfélaga 6. Júní 2012.

1. Áfengis- og vímuefnavandinn
2. Hlutverk og þátttaka félagasamtaka í forvörnum
3. Bara gras?

1. Áfengis- og vímuefnavandinn

Neyslu áfengis fylgir umfangsmikill félags- og heilbriðisvandi um allan heim. Evrópubúar neyta meira magns áfengis en íbúar annarra heimshluta með tilheyrandi vanda, fíkn, heilsutjóni, ótímabærum dauðsföllum, umferðarslysum, ofbeldi, afbrotum, skilnuðum og fjölskylduvanda og félagslegri útilokun af ýmsum toga ásamt skertri framleiðni í atvinnulífinu.

Notkun ólöglegra vímuefna, þrátt fyrir að bæði framboð og eftirspurn sé haldið mikið niðri, ógnar einnig heilsu fólks og velferð og er ógn við samfélagið. Áfengis- og vímuefnaforvarnir er af þessum sökum meðal mikilvægustu samfélagsverkefna okkar.

Talið er að í heiminu misnoti nú 25 milljónir manna vímuefni (séu háðir daglegri neyslu). Þetta jafngildir 0,6% alls mannkyns. Tífalt fleiri (5% mannkyns) neyta efna að minnsta kosti einu sinni á ári. Þetta er kannski ekki svo óskaplega há tala í ljósi þess að 30% mannkyns reykir tóbak og enn fleiri neyta áfengis. Rekja má dauða fimm miljóna manna ár hvert til tóbaksnotkunar, tíu milljónir látast vegna neyslu áfengis, en aðeins tvöhundruð þúsund falla í valinn vegna ólöglegra vímuefna.

Þetta merkir þó ekki að notkun ólöglegra vímuefna sé minniháttar vandi. Verði horfið frá virkum takmörkunum á framleiðslu, dreifingu og notkun þessara efna væri aðeins tímaspursmál hvenær dauðsföll vegna þeirra yrðu fleiri en tóbaks og áfengis samanlagt.

2. Hlutverk og þátttaka félagasamtaka í forvörnum

Íslensk félagasamtök hafa leikið stórt hlutverk og verið virk í mótun samfélagsins eins og félagasamtök á Norðurlöndum almennt. Þau standa vörð um velferð borgaranna, sinna ýmiss konar þjónustu, þrýsta á um pólitíska ábyrgð og lagasetningu. Þau hafa verið kjölfestan í norrænu velferðarsamfélögunum eins og við þekkjum þau nú.

Í því felst að þau láta sig varða hvaðeina í samfélaginu. Forvarnir og heilsuefling eru inngróin í starf þeirra; það að vilja leggja grunn að betra lífi.

Í starfi sínu skapa þau einnig skilyrði fyrir félagsauð sem nærir meðal annars traust og samvinnu. Hátt stig félagsauðs hefur jákvæð áhrif á nærsamfélagið og gæði þjóðfélagsins. Félagsauður dregur fram kosti þess að starfa saman umfram það að vinna hvert í sínu horni, skapar samlegðaráhrif.

Fyrir tilstilli samvinnunnar finnum við oft sameiginlegar lausnir, en gefum samt rúm fyrir skoðanamun og hagsmunaátök, virðum að til séu bæði sameiginlegir hagsmunir og sérhagsmunir, að hvorir tveggja séu lögmætir.

Íslensk félagasamtök hafa lengi verið virk í áfengis- og vímuefnaforvörnum. Þau hafa oft rutt brautina, þrýst á um viðbrögð og póitískar aðgerðir og ábyrgð af hálfu ríkis og sveitarfélaga. Samstarf félagasamtaka á þessu sviði hefur því miður löngum verið takmarkað. Á því varð breyting árið 2004 með stofnun Samstarfsráðs um forvarnir, sem er vettvangur félagasamtaka með það að markmiði að auka vitund fólks um áfengis- og vímuefnaforvarnir, en er einnig ætlað að hvetja til, upplýsa um og samstilla forvarnastarf félagsamtaka í áfengis- og vímuefnamálum.

Samstarfsráðið er regnhlífarvettvangur, opinn öllum félagsamtökum sem hafa áhuga á eða sinna mannrækt, velferð, félagsmálum, samfélagsþróun, uppeldis- og skólamálum, íþróttamálum og tómstundastarfi.

Meðal þeirra tuttugu landssamtaka sem nú eiga aðild að Samstarfsráðinu eru foreldrasamtökin Heimili og skóli, Vímulaus æska, æskulýðssamtök, bindindissamtök, íslensku HIV samtökin og Kvenfélagasamband Íslands.

Kalla verður allt samfélagið til í viðleitninni til þess að sporna gegn vímuefnaneyslu ungs fólks. Okkur ber skylda til að tjalda öllu sem til er og standa saman eins og kostur er. Það er sýn Samstarfsráðs um forvarnir.

3. Bara gras?

Átökin á milli þeirra sem vilja vímuefni burt úr samfélaginu og þeirra sem vilja afnema allar takmarkanir á neyslu þeirra hafa geisað um langa hríð og hafa áhrif á viðhorf unga fólksins. Netið leikur þar stórt hlutverk en þar verður ekki alltaf greint á milli hreinræktaðs áróðurs og traustrar þekkingar. Áróðurinn fyrir lögleyfingu kannabisefna gengur m.a. út á að efnið sé ekki skaðlegt heilsu fólks, að minnsta kosti ekki í sama mæli og áfengi sem samt er lögleg vara. Þess vegna sé eðlilegt að lögleyfa kannabis. Fylgjendur lögleyfingar telja einnig að bann við neyslu efna skapi svartan markað og auki þar af leiðandi afbrot.

Allar þjóðir er sammála um að ólögleg vímuefni, þar á meðal kannabis, séu ógnun við heilsu fólks og að af þeim sökum beri að takmarka með lögum framleiðslu þeirra, dreifingu og neyslu. En lagasetning dugar ekki ein og sér. Borgararnir, við sem málið varðar, verða að vera samþykkir og styðja stefnuna, markmið hennar og leiðir.

Kannanir sem gerðar hafa verið árlega frá árinu 1995 sýna stöðuga minnkun á áfengis- og vímuefnaneyslu grunnskólabarna á Íslandi. Því miður sýna kannanir nú aukna neyslu marijúana meðal eldri ungmenna, þ.e. ungmenna á aldrinum 16-20 ára. En kannabis er langalgengasta ólöglega vímuefnið á Íslandi í öllum aldurshópum.

Þessi breyting verður á sama tíma og mikil aukning verður í ræktun kannabis í landinu. Nokkuð sem ekki hefur verið umfangsmikið vandamál fram að þessu. Á sama tíma hefur dregið úr innflutningi á marijúana. Þetta kann að leiða til þess að dreifing og meðferð efnisins verði ekki lengur einungis bundin við skipulagða glæpastarfsemi.

Margir sem vinna með ungu fólki, svo sem innan framhaldsskóla, í tómstundastarfi og unglingaráðgjafar, telja að viðhorf ungmenna hafi orðið jákvæðari síðustu ár, einkum hvað varðar kannabisefni sem þau telji jafnvel skaðlaust náttúruefni, einkum marijúana.

Vímuefni koma mikið við sögu í lífsstíl og skemmtanavenjum ungs fólks. Þau eru til dæmis notuð til þess að sýna þroska og sjálfstæði. Almenn viðhorfsbreyting sem felst í jákvæðni gagnvart neyslu þessara efna er því áhyggjuefni.

Samstarfsráð um forvarnir ræddi þróun og stöðu mála og möguleg viðbrögð. Úr varð landsverkefni sem hófst árið 2011 undir heitinu Bara gras? Markmið þess er að auka almenna vitund um stöðuna í vímuefnamálunum og upplýsa um skaðsemi kannabisneyslu með því að virkja félagasamtök í nærsamfélögunum.

Verkefnið var framkvæmt með þeim hætti að aðildarsamtökin tuttugu virkjuðu staðbundin félög og einstaklinga til þess að standa fyrir opnum fræðslufundum í sveitarfélögum sínum eða hverfum.

Nú þegar hafa á annað þúsund manns setið svona fundi. Sem dæmi sátu yfir þrjú hundruð manns fund á Akureyri, sveitarfélagi með u.þ.b. sautján þúsund íbúa. Fyrirlesarar komu úr viðkomandi sveitarfélögum eða nágrenni.

Stofnuð var fésbókarsíða og vefsíðan www.baragras.is sem hefur að geyma ýmsar upplýsingar um kannabisefni, stöðu vímuefnamála á Íslandi og svo auðvitað upplýsingar um verkefnið og samstarfssamtökin.

Það sem gerir þetta verkefni sérstakt er hin breiða samstaða og þátttaka félagasamtakanna í að virkja fólkið í grasrótinni. Með því að starfa saman með þessum hætti tókst að virkja krafta nærsamfélagsins og beina sjónum að stöðunni í nærsamfélaginu, úrræðum þess, möguleikum og hagsmunum
Með sínu margslungna samskiptaneti og tengslum um allt land og sín u.þ.b. tvö hundruð aðildarfélög leikur Kvenfélagsamband Íslands stórt og veigamikið hlutverk í framkvæmd verkefnisins og er mikilvægur þátttandi og samstarfsaðili.

Kvenfélögin hafa í áranna rás verið virkir þátttakendur í þróun sveitarfélaga sinna og nærsamfélaga. Þau standa að margvíslegum samfélagslegum verkefnum og láta sig varða nær hvaðeina sem að samfélaginu snýr. Í því liggur styrkur þeirra og mikilvægi.

Í samstarfi margra félagasamtaka sem öll stefna að hinu sama og bjóða fram tengslanet sitt, sérþekkingu og styrk getur orðið til öflugur lýðræðislegur farvegur til góðs og gæfu fyrir samfélagið. Þar liggur auður og úrræði sem við þurfum að nýta okkur enn betur í framtíðinni.

Sjá umfjöllun um þingið hér á síðu 52.

Lýðheilsa- og forvarnir eru langtímaverkefni. Ávinningur þeirra kemur yfirleitt í ljós á löngum tíma og þar reynir á þolinmæði og skýra heildar- og framtíðarsýn. Því miður skortir nokkuð á að þessu sé til að dreifa hér á landi. Okkur er enn tamt að tala um forvarnir í verkefna- og skammtímasamhengi, s.s. forvarnaátök, forvarnavikur eða forvarnadaga. Frumvarpið um breytingu á áfengislögum sem nú liggur fyrir Alþingi og, að því er virðist, nýtur ótrúlega mikils stuðnings þingmanna, er dæmi um skort á heildar- og framtíðarsýn.

Okkur sem vinnum að forvörnum finnst við stundum tala fyrir daufum eyrum, þegar stjórnmálastéttin er annars vegar og að orðum þeirra fylgi ekki alltaf mikil alvara. Það þýðir þó ekki að forvarnir standi og falli eingöngu með þeim. Við þurfum hvert og eitt að horfa í eigin barm; hvað getum við lagt að mörkum; hverju getum við breytt í okkar eigin lífi og lífsvenjum; erum við góðar fyrirmyndir?

Mikilvægi forvarna ætti öllum að vera ljóst. Talið er að sjúkdómar tengdir lífsstíl kosti heilbrigðiskerfið ríflega hundrað milljarða á ári, eða um 70-80 prósent af því fjármagni sem fer til heilbrigðismála. Fyrir utan kostnaðinn fyrir heilbrigðiskerfið missir þjóðfélagið verðmæta þegna; vegna ótímabærs dauða eða örorku missir samfélagið fólk af vinnumarkaði, fólk sem sinnir sjálfboðaliðastörfum, heimilisstörfum, barnauppeldi og öðrum störfum sem halda samfélaginu gangandi og skapa hagvöxt.

Íslenska heilbrigðiskerfið kostaði 139 milljarða árið 2013. 2,6% af þeirri fjárhæð fór í forvarnir. 0,4% til forvarna utan heilbrigðiskerfisins. 70-80% kostnaðar kemur til vegna langvinnra, lífsstílstengdra sjúkdóma. Íslendingar lifa lengi en verja að meðaltali 14 árum (17% ævinnar) við talsvert eða verulega skerta virkni. 17.000 eru á örorkulífeyri á Íslandi og hefur fjölgað þrefalt hraðar en almenn fólksfjölgun á landinu síðastliðin 15 ár. Það er því augljóslega eftir nokkru að slægjast fyrir samfélagið að bæta hér úr.

Guðmundur Löve, framkvæmdastjóri SÍBS, gerir þessu ágæt skil í SÍBS-blaðinu sem kom út í október 2014. Þar segir hann megináherslu íslenska heilbrigðiskerfisins vera að bregðast við þeim skaða sem þegar er orðinn í stað þess að koma í veg fyrir hann. Hann bendir á að með auknum forvörnum væri hægt að spara gríðarlega fjármuni.

„Það má segja að við höfum náð eins langt og núverandi tækni og peningar leyfa í meðhöndlun sjúkdóma enda er lífaldur Íslendinga hár. Við erum mjög dugleg að halda fólki á lífi en eigum erfiðara með að koma í veg fyrir að langvinnir sjúkdómar vindi upp á sig og dæmi fólk úr leik.“

Viðbragðsdrifna heilbrigðiskerfið fær fertugfalt fjármagn á við forvarnadrifna kerfið. „Þetta er að mörgu leyti óeðlilegt þar sem stór hluti langvinnra sjúkdóma tengist lífsstíl sterkum böndum og hægt væri að koma í veg fyrir þá með markvissum forvörnum. Við gætum notað peninginn betur. Tökum sem dæmi sameiginlegt tryggingarfyrirtæki okkar allra, Sjúkratryggingar Íslands, sem borgar allan sjúkrakostnað. Stofnunin hefur engar heimildir til að fjárfesta í forvörnum til að takmarka sínar eigin útgreiðslur eins og öll önnur tryggingarfélög í heiminum gera.“

Guðmundur segir mikilvægt að líta á heilsufarsskaða á víðari grunni en aðeins út frá dauðsföllum og banvænum sjúkdómum því að í raun sé jafn stórum hluta æviára varið við skerðingu og örorku á Íslandi.

„Við komumst ekki lengur upp með viðhorfið að heilbrigðiskerfið sé verkstæði sem geri við brotna og bilaða líkama og huga. Hagfræðin lítur á mannauð sem langtímafjárfestingu og við verðum að sinna viðhaldi til að halda fólkinu okkar heilbrigðu – að ekki sé nú talað um þá mannlegu þjáningu sem liggur að baki sjúkdómum og dauða.“

Sóknarfærin eru næg og möguleikar samfélags eins og okkar, með sterka innviði, menntakerfi, heilbrigðiskerfi, almenna menntun og almenna velferð, til að gera vel í forvörnum eru miklir. Í öllum þessum kerfum, sveitarfélögum, íþróttastarfi og innan grasrótar- og almannaheillasamtaka eru ótal tækfæri til að vinna á heildrænan og markvissan hátt þess að stuðla að heilbrigði þjóðarinnar. Þar á meðal hvað varðar ávana- og vímuefnaneyslu.

Hlutverk Fræðslu og forvarna er að styrkja og efla forvarnir í landinu með fjölbreyttu upplýsinga- og fræðslustarfi með þekkingu í þágu forvarna að leiðarljósi. Auk þess byggir starf FRÆ á þeirri sýn að forvarnir séu samfélagslegt viðfangsefni; það sé samfélaginu hagfellt að forvarnir skili árangri og til þess að svo megi verða þurfi allt samfélagið að koma að, hvort heldur er stefnumörkun eða framkvæmd.

Þessi sýn fellur vel að þörfum forvarna nú. FRÆ hefur því engu minna hlutverki að gegna nú en þegar miðstöðin var sett á laggirnar fyrir rúmum tuttugu árum. Það er enn þörf fyrir þekkingu í forvörnum, frumkvæði og samstarf.

Reykjavík, 20. janúar 2016.

Árni Einarsson

Lífsins alvara-hugleiðing um mikilvægi heilsueflingar og forvarna

Heilsuefling og heilbrigðir lífshættir eru eitt af mikilvægastu viðfangsefnum samtímans, bæði í pólitísku og efnahagslegu tilliti. Við erum að nálgast leiðarenda í meðferð og viðgerðum í heilbrigðiskerfinu. Við þurfum gagngera hugarfarsbreytingu með þátttöku alls samfélagsins. Það er tímabært að ávinningur heilsueflingar og forvarna verði meira í umræðunni. Góð heilsa er langtímafjárfesting sem skilar sér beint sem fjárhagslegur ávinningur til samfélagsins, að ekki sé talað um þá mannlegu þjáningu sem liggur að baki sjúkdómum og dauða.

Ekki bara gamlir og sjúkir

Þegar varað er við fyrirsjáanlega auknu álagi á heilbrigðiskerfi landa er eðlilega bent á að meðallífslíkur í heiminum eru að aukast. Árið 2013 voru reiknaðar meðalævilíkur við fæðingu í OECD-löndunum 80,5 ár, en ævilíkur í þessum löndum hafa aukist um meira en tíu ár frá árinu 1970. Á sama tímabili hafa ævilíkur Íslendinga við fæðingu aukist úr 74 árum í 82,1 ár.[1]

Með öðrum orðum: Ævi fólks lengist að meðaltali og líkur eru á að þeim sem ná háum aldri fjölgi. Þegar aldurinn færist yfir fer heilsan að bila og þörfin fyrir heilbrigðisþjónustu eykst. Því verður ekki mótmælt.

Þörfin fyrir heilbrigðisþjónustu og kostnaður samfélagins vegna vanheilsu er þó ekki bundin við aldur. Ýmislegt fleira kemur til. Kyrrseta fólks (hreyfingarleysi hefur aukist), mataræði er ábótavant, sykurneysla er óhófleg og notkun ýmissa heilsuspillandi efna, s.s. tóbaks, áfengis og annarra vímuefna er útbreidd.

Þessu fylgir mikið álag á heilbrigðiskerfið með tilheyrandi kostnaði. Vissulega viljum við öll gott og traust heilbrigðiskerfi sem er til staðar þegar við þurfum á að halda. Það hefur samt sín takmörk og ekki endalaust hægt að bæta í. Þá kemur til kasta heilsueflingar og forvarna.

Ábyrgðin er okkar

Stærstan hluta vanheilsu fólks má rekja til lífsstíls (að mati Alþjóðaheilbrigðisstofnunarinnar), þ.e. byggist á vali og ákvörðunum fólks um hvernig það hagar lífi sínum. Ofþyngd, háþrýstingur, há blóðfita, hár blóðsykur ýmsir hjarta- og æðasjúkdómar og krabbamein eru allt dæmi um þetta. Það jákvæða er hins vegar að úrbæturnar liggja hjá okkur sjálfum. Það er ekkert náttúrulögmál að hafa þetta svona. Við getum breytt þessu. Ábyrgðin er okkar, hvers og eins, og saman. Til þess að ná árangri þurfum við líklega umfram allt samstilltan vilja, einhug, þar sem allir leggja sitt að mörkum. Stjórnvöld, félagasamtök og einstaklingar hafa þar hlutverk, hver á sinn hátt. Við þurfum að hugsa heildrænt, samræma og sérhæfa eftir þörfum. Við þurfum fræðslu og hvatningu um heilbrigðan lífsstíl, við þurfum að bregðast skjótt við vísbendingum um óheillavænlega þróun, við þurfum að þora að beita neyslustýrandi ráðum, hvort heldur gagnvart heilsueflandi þáttum eða óhollustu og við þurfum gott aðgengi og möguleika til þess að velja heilbrigðan lífsstíl,

Líf og heilsa, stöndum vörð um æviárin

Það er mikilvægt að hafa í huga að þegar talað er um tjón samfélagsins vegna heilsutjóns þá er ekki bara horft til dauðsfalla og taps samfélagsins vegna þeirra. Skoðum þetta aðeins nánar.

Alþjóðaheilbrigðisstofnunin notar mælikvarðann „glötuð góð æviár“ sem mælikvarða á þau æviár sem glatast vegna ótímabærs dauða og örorku til skemmri eða lengri tíma. Tökum sem dæmi: Meðalævi á Íslandi er 86 ár. Ef manneskja fær sjúkdóm fertug og fer á örorku hefur hún glatað 46 góðum æviárum samkvæmt þessum skilningi. Æviárin eru glötuð að því marki að fólk getur ekki tekið fullan, óskertan og sjálfvalinn þátt í daglegu lífi eða á vinnumarkaði. Þessu vilja allir, bæði þeir sem fyrir verða og samfélagið allt, sporna gegn og lágmarka. Hér þurfum við líka að hafa í huga að heilsa er ekki einungis spurning um líkamsástand. Við þurfum einnig að hafa sálræna og félagslega heilsu í myndinni.

Dýrt að vanrækja heilsueflingu og forvarnir

Nú er lögð mun meiri áhersla á að bregðast við heilsuskaða sem þegar er orðinn í stað þess að koma í veg fyrir hann. Við erum mjög fær í að halda fólki á lífi en minna er lagt upp úr að koma í veg fyrir heilsutjón. Það er miður, því að með auknum og markvissum forvörnum væri hægt að spara gríðarlega fjármuni og nota þá betur.

Ótímabær dauði og æviár lifuð við örorku eða sjúkdóm á einu ári á Íslandi kosta samfélagið umtalsverðar fjárhæðir, hugsanlega á bilinu 3-400 milljarða.[2] Það er því eftir miklu að slægjast og hver prósenta dýr. Það er því óeðlilegt að viðbragðsdrifna heilbrigðiskerfið fái fertugfalt fjármagn á við forvarnadrifna kerfið.

Ef við svo horfum til þess að íslenska heilbrigðiskerfið kostaði 139 milljarða árið 2013[3] og 2,6% af þeirri fjárhæð fór í forvarnir, 0,4% til forvarna utan heilbrigðiskerfisins með hliðsjón af því að 70-80% kostnaðar heilbrigðiskerfisins kemur til vegna langvinnra, lífsstílstengdra sjúkdóma, þá verður þessi áhersluskekkja enn skýrari. Við þurfum algera hugarfarsbreytingu.

Sjá greinina í Skinfaxa hér á bls. 47.

[1] Talnabrunnur. Fréttabréf landlæknis um heilbrigðisupplýsingar. 9. árg. 10. tölublað. Nóvember 2015.

[2] Guðmundur Löve: Úr hverju deyjum við. Sótt á internetið 29. febrúar 2016.

[3] Erla Björg Gunnarsdóttir: Lífsstíllinn að drepa landann. Sótt á internetið 29. febrúar 2016.

FRÆ hefur frá stofnun beitt sér í stefnumörkun á ávana- og vímuefnamálum. Fyrir liggur að ýmsir þættir sem varða aðgengi að áfengi og öðrum ávana- og vímuefnum eru meðal áhrifaríkustu forvarnaaðgerða sem hægt er að beita. Þar á meðal er fyrirkomulag á smásölu áfengis. Af þeirri ástæðu hefur FRÆ lagt ríka áherslu á að núverandi fyrirkomulagi í þeim efnum hér á landi verði viðhaldið. Afnám þess fyrirkomulags gemgur gegn öllum þekktum forsendum árangursríkra áfengisvarna og markmiðum í lýðheilsu og til þess fallið að auka áfengisneyslu landsmanna.

Neysla áfengis er talin meðal stærstu áhrifaþátta heilsufarsvandamála og ótímabærra dauðsfalla í heiminum. Neysla áfengis hefur þar af leiðandi umtalsverð áhrif á samfélagið í heild vegna sjúkdómabyrði, beins og óbeins fjárhagslegs kostnaðar s.s. í heilbrigðiskerfinu, félagskerfinu og réttarkerfinu, og í formi óefnislegs tjóns eða miska.

Alþjóðaheilbrigðisstofnunin, WHO, hefur ítrekað bent á að sjúkdómar vegna áfengisneyslu séu verulegt vandamál. Áfengisneysla hafi mikil áhrif á dánaraldur og sé meiriháttar áhrifavaldur fjölmargra alvarlegra sjúkdóma og líkamsáverka sem unnt væri að draga úr eða koma í veg fyrir með minni neyslu.[1]

Áfengisneysla hefur ekki aðeins í för með sér heilsufarsleg vandamál. Samfélagsleg vandamál tengd áfengisneyslu eru ekki síður áhyggjuefni. WHO hefur auk þess vakið sérstaka athygli á því samfélagsmeini sem áfengisneysla og ölvun ungmenna er, einkum í Vestur-Evrópu.4  Mat stofnuninarrinar er að í aldurshópnum 20-30 ára megi rekja fjórðung allra dauðsfalla til neyslu áfengis.

Þá eru ótaldar afleiðingar fyrir aðra en neytandann sjálfan, bæði félagslegar og heilsufarslegar. WHO telur að gefa þurfi þeim skaða sem áfengisneysla getur haft á aðra en þann sem neytir áfengisins sérstakan gaum og leggja áherslu á að draga úr þessum óbeinu áhrifum áfengisneyslunnar, sem rannsóknir benda til að séu mjög umgangsmikil. Sem dæmi um skaðann sem aðrir geta beðið eru meiðsli, hvort tveggja af ráðnum hug t.d. ofbeldi og manndráp og slysni s.s. umferðaslys og slys á vinnustað, tjón vegna vanrækslu eða misnotkunar, eignatjón og röskun á friði og öryggi.

Rannsóknir sýna að mikil tengsl eru á milli aðgengis að áfengi og neyslu þess, þ.e. að aukið aðgengi leiði til aukinnar neyslu.[2] Því meiri sem neyslan er, þeim mun umfangsmeiri er skaðinn. Öll viðleitni til þess að draga úr eða lágmarka neyslu áfengis er því stuðningur við heilsu einstaklinga, hag fjölskyldna, almenna velferð og dregur úr samfélagslegum kostnaði.[3]

Það er því ekki að ófyrirsynju að sérfræðingar í lýðheilsu og heilbrigðismálum hvetji stjórnvöld um allan heim til þess að taka áfengisneyslu föstum tökum, skilgreini áfengisvarnir sem eitt af forgangsmálum í lýðheilsu og beiti árangursríkum aðferðum til þess að halda neyslu áfengis sem mest niðri.

Einkasala ríkisins á áfengi er dæmi um einfalda leið til þess að stýra aðgengi að áfengi. Miklar líkur eru á að einkasala á áfengissölu dragi úr neyslu og tjóni sem af neyslunni getur hlotist. Þá benda niðurstöður til þess að heildarneysla áfengis aukist verði einkasölunni aflétt. Að takmarka smásölu áfengis við áfengisverslanir sem falla undir almannavald, eins og nú er hér á landi, er hagkvæmur og áhrifaríkur þáttur í áfengisforvörnum.[4

Markaðssetning áfengis er iðnaður á heimsvísu. Áfengi er auglýst í útvarpi, sjónvarpi og í dagblöðum auk þess eru kynningar í verslunum og á Internetinu. Við síendurteknar auglýsingar á áfengi myndast ákveðin jákvæð viðhorf til áfengis og um leið aukast líkurnar á að áfengisneysla aukist.[5]

Áfengisauglýsingar gera ungt fólk móttækilegt fyrir áfengi löngu áður en það hefur aldur til að kaupa það og neyta þess. Sannað þykir að áfengisauglýsingar auki og efli það viðhorf að neysla áfengis sé jákvæð, flott og hættulaus.5

Núverandi fyrirkomulag hefur gefist vel, m.a. með þeim árangri að áfengisneysla Íslendinga er með því minnsta sem þekkist. Góður árangur sem náðst hefur í barna- og unglingadrykkju hefur vakið alþjóðlega athygli og aðdáun. Hann rennir gildum stoðum undir þá áfengisstefnu sem mótuð hefur verið og fylgt á Íslandi. Þessum árangri má ekki stefna í hættu. Mikill stuðningur almennings við núverandi fyrirkomulag á smásölu áfengis sem fram kemur í fjölda viðhorfskannana sýnir að þjóðinni er þetta ljóst.

Reykjavík, 23. febrúar 2018.

Árni Einarsson

[1] Global status report on alcohol and health 2014 (World Health Organization).

[2] European action plan to reduce the harmful use of alcohol 2012-2020.

[3] Global status report on alcohol and health 2014 (World Health Organization).

[4] Alconol: No Ordinary Commodity – Research and Public Policy. Babor o.fl. í endurbættri útgáfu árið 2010. íslensk samantekt.

[5] Árni Einarsson (2004). Börn og unglingar, helsti markhópur áfengisauglýsinga. Áhrif, 1. tbl. 2004.

Ráð til að tryggja að börn njóti jóla og áramóta

Viðtal við Árna Einarsson í visir.is 4. desember 2018

Samtökin FRÆ-Fræðsla og forvarnir eru á bak við forvarnarverkefni sem snýst um að minna fólk á að hafa hagsmuni barna að leiðarljósi á jólum og áramótum og hlífa þeim við skaðlegum áhrifum áfengisneyslu á þessari hátíð.

Mörgum finnst það tilheyra jólahátíðinni að neyta áfengis, en áfengisneysla getur haft neikvæð áhrif á börn, jafnvel þó hún sé í hófi. Það er mikilvægt að tryggja börnum jákvæðar minningar af hátíðarhöldunum í kringum jól og áramót og því standa forvarnarsamtökin FRÆ fyrir verkefninu „Allsgáð: Sýnum ábyrgð og árvekni um jól og áramót“, þar sem tekin eru saman nokkur góð ráð til að hjálpa fólki að setja börnin í forgang og vera allsgáð um jólin. Ráðin er að finna á vefsíðunni allsgad.is.

„Hlutverk FRÆ er að koma á framfæri upplýsingum um forvarnir sem vitað er að hafa skilað árangri,“ segir Árni Einarsson, framkvæmdastjóri FRÆ. „Við þurfum að safna og vinna úr upplýsingum sem finnast hér innanlands og í rannsóknum sem unnar eru víða um heim og koma þeim til skila til samfélagsins.“

„Við komum efninu til skila með ýmsum hætti. Við stöndum fyrir fræðslunámskeiðum og fyrirlestrum og gefum út tímarit einu sinni á ári sem heitir Áhrif, þar sem komið er inn á ýmsa þætti sem snúa að forvarnarmálum,“ segir Árni. „Við tökum líka þátt í ýmiss konar samstarfi með ýmsum forvarnarhópum og erum með nokkur forvarnarverkefni í gangi.“

„Fólk sem hefur alist upp við áfengisvandamál heima fyrir í æsku á oft sárar og slæmar minningar um jólahátíðarhöld þar sem áfengisneysla hefur farið úr böndunum,“ segir Árni. „En jólin eru ekki síst hátíð barnanna og þetta á að vera ánægjuleg upplifun fyrir þau. Okkur fannst því ástæða til að vekja athygli á því að börn hugsa og skilja hlutina öðruvísi en fullorðnir.

Við settum því saman fimm góð ráð fyrir uppalendur með það að markmiði að tryggja börnum jákvæðar minningar og upplifun af jólahaldi og áramótagleðinni,“ segir Árni. „Við viljum minna fólk á þá ábyrgð sem það ber gagnvart börnunum og hvað það er jákvætt að búa til frábærar minningar fyrir börnin og leyfa þeim að njóta jólahátíðarinnar í botn. Við þurfum að gera allt til að tryggja það.“

Gleðileg jól og áramót allsgáð

„Fyrsta ráðið bendir á að jólin og ekki síst undirbúningur þeirra er streituvaldur sem veldur mörgum fullorðnum kvíða. Þá grípa margir til áfengis til að slaka á,“ segir Árni. „En við viljum minna fólk á að missa ekki sjónar af tilefni hátíðarhaldanna og gleyma ekki að setja börnin í forgang til að tryggja þeim góðar minningar frá hátíðarhöldunum.“

Virðum rétt barna til vímulauss uppeldis

„Með þessu ráði viljum við minna á formlegar skyldur okkar, sem koma til dæmis fram í Barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Okkur ber að tryggja að hagsmunir barna séu ávallt í öndvegi. Þar er meðal annars talað um rétt barna til að þroskast við bestu mögulegu aðstæður og það felur meðal annars í sér að börn eigi að njóta verndar gegn skaðlegum áhrifum áfengis,“ segir Árni. „Það er mjög skaðlegt að mörg börn kvíða hátíðarhöldunum. Samfélagið verður að leyfa börnunum að njóta vafans í þessum málum.“

Börn líta áfengisneyslu öðrum augum en fullorðnir

„Það hefur komið mjög skýrt fram í rannsóknum að það sem fullorðnum finnst einungis vera léttur gleðskapur veldur börnum oft vanlíðan,“ segir Árni. „Þau sjá að fólk breytist, en börn þurfa mikla festu og eru gríðarlega íhaldssöm. Það getur skapað óöryggi hjá barni ef það finnur breytingu á foreldrum sínum, jafnvel þó ekki sé um mikla drykkju að ræða. Við fullorðna fólkið eigum til að gleyma þessu, en megum ekki valda börnum kvíða að óþörfu.“

Veitum óáfengt um jólin

„Þetta ráð tengist öðru verkefni sem við erum með, vefsíðunni óáfengt.is, þar sem hægt er að fá alls konar einfaldar uppskriftir að skemmtilegum, sparilegum og bragðgóðum óáfengum drykkjum. Við fengum uppskriftirnar frá íslenskum kokkum og barþjónum og af netinu og bætum uppskriftum á síðuna fyrir hverja jólahátíð,“ segir Árni. „Þegar fólk er að halda hátíð og vill veita vel þá þarf að tryggja að það séu óáfengir valkostir í boði, óáfengir drykkir sem eru ekki ómerkilegri en þeir áfengu, þannig að þeir sem drekka ekki af einhverjum ástæðum upplifi sig ekki sem annars flokks gesti.“

Sýnum ábyrgð og öryggi í umgengni við flugelda

„Um hver áramót verða flugeldaslys og við viljum benda fólki á að áfengisneysla skerðir dómgreindina, þó maður finni ekki alltaf fyrir því. Fólk verður til dæmis oft kærulausara, sem getur verið hættulegt þegar kemur að flugeldum,“ segir Árni. „Þegar rétt er staðið að notkun flugelda er það hættulítið, en það þarf lítið til til að eitthvað fari verulega úrskeiðis þegar dómgreindin er skert.“

Gott að horfa á það jákvæða við áfengisleysi

„Mörgum þykir erfitt að halda sig frá áfengi á jólatímanum, þar sem það er oft stór hluti af hátíðarhöldunum. En ég bendi þeim sem vilja ekki drekka, hvort sem það er um lengri eða skemmri tíma, á að horfa á það jákvæða og muna hvað vinnst með því að drekka ekki,“ segir Árni. „Þeir sem hafa ákveðið að hætta alfarið áfengisneyslu þurfa að muna eftir markmiðunum sem þeir hafa sett sér og einblína á þau jákvæðu áhrif sem það hefur á lífið að drekka ekki, í stað þess að hugsa bara um að forðast neikvæð áhrif drykkjunnar.“

Sjá viðtalið hér: https://www.visir.is/paper/serblod/SC181204.pdf

Forvarnir eru alvörumál!

Ávana- og vímuefnaforvarnir eru lifandi og síkvikt viðfangsefni. Markmið þeirra og inntak er að bæta lífsgæði fólks og firra samfélagið kostnaði sem fylgir ávana- og vímuefnaneyslu. Birtingarform viðfangsefnisins eru ekki ávallt þau sömu og ný þekking á áhrifaþáttum hennar hefur áhrif á þær leiðir sem lögð er áhersla á hverju sinni og ýmsar samfélagsbreytingar kalla á breytta nálgun í forvörnum.

Meðal brýnna verkefna þeirra sem vinna að ávana- og vímuefnavörnum á Íslandi hefur verið að verja það fyrirkomulag á áfengissölu að það lúti samfélagslegri ábyrgð og sé á forræði almannavaldsins, svo og að halda aftur af markaðssetningu áfengis þar sem hvatinn er fjárhagslegur ávinningur á kostnað almannahagsmuna og lýðheilsu. Ítrekað hafa alþingismenn, eða hluti þeirra, lagt fram á Alþingi frumvörp sem hafa að markmiði að heimila sölu áfengis í almennum verslunum. Það er óneitanlega sérstakt að flestar hugmyndir og tillögur sem koma frá þingmönnum og varða ávana- og vímuefni miði að því að grafa undan og leggja af fyrirkomulag sem vitað er að skilar árangri og kemur bæði borgurunum og ríkisrekstrinum vel. Hvort um er að ræða vanþekkingu eða stuðning við aðra hagsmuni en almannahagsmuni er ekki ljóst. Sem betur fer eru þó á þessu undantekningar eins og samþykkt laga um rafsígarettur sem samþykktar voru í júní 2018 og koma til framkvæmda 1. mars 2019. Þótt æskilegt væri að lögin gengju lengra en sátt náðist um í þinginu eru þau samt spor í þá átt að bregðast við stóraukinni notkun rafsígaretta meðal ungmenna og ná tökum á því ástandi sem ríkt hefur í þessum efnum. Það hefur svo komið á daginn að betur má ef duga skal.

Með forvörnum viljum við fækka þeim sem missa ótímabært heilsu sína og fjölga þeim æviárum sem fólk getur notið lífsins við góða heilsu og hámarkað lífsgæði sín. Ávinningurinn af því nýtist bæði einstaklingum og samfélaginu öllu. Á undanförnum árum hefur áhugi á lýðheilsu og forvörnum aukist til muna og þeim fjölgar stöðugt sem átta sig á því að auknu álagi á heilbrigðisþjónustu verður ekki endalaust og eingöngu mætt með auknu fjármagni og uppbyggingu heilbrigðisstofnana til þess að takast á við sjúkdóma og vanheilsu. Þess vegna þurfa forvarnir og heilsuefling að vera forgangsmál stjórnvalda og félagsamtaka sem vinna að almannaheill. Það hagnast margir á því að framleiða, dreifa, selja og hvetja til neyslu ávana- og vímuefna og fleiri skaðlegra efna. Þeir eru meðal stærstu hindrana í því að draga úr eða uppræta neyslu þessara efna og vinna gegn lausnum á þeim skaða sem þau valda. Það er því meðal verkefna FRÆ- Fræðslu og forvarna og annarra sem vinna að heilsueflingu og forvörnum að takmarka eða koma í veg fyrir afskipti þessara aðila af stefnumörkun og forvarnastarfi. Þessi viðleitni mætti að ósekju njóta meiri stuðnings á Alþingi.

FRÆ hefur ekki skilgreint formlega eða metið vægi helstu áhættuþátta í íslensku samfélagi, það er þátta sem ógna lífi okkar, heilsu og velferð. Stærstu áhættuþættirnir sem við stöndum frammi fyrir eru alþjóðlegir eða hnattrænir. Það er nokkuð augljóst að ógnir sem steðja að í umhverfismálum eru þær sem kalla á skjótust og víðtækust viðbrögð og aðgerðir. Lífsvenjur okkar og lífsgæði, eins og við þekkjum þau nú, eru þar að veði. FRÆ hefur hins vegar valið að verja kröftum sínum að lífsstílstengdum heilsufarsáhættuþáttum, það er því sem hefur áhrif á heilsu og velferð fólks og er í mannlegu valdi að stjórna eða hafa markviss áhrif á. Þar er eftir miklu að slægjast, enda áætlað að koma megi í veg fyrir 60-80% lífstílstengdra sjúkdóma og samfélagslegra vandamála sem mannkynið stendur frammi fyrir.

Tilvist og starfsemi FRÆ helgast af samfélagslegri ábyrgð, sé sá skilningur lagður í það hugtak að það sem gert er skili ávinningi til samfélagsins. Aðgerðir sem miða að því að draga úr neyslu ávana- og vímuefna, hverju nafni sem þær nefnast, skila samfélaginu ávinningi. Sá ávinningur snýr bæði að einstaklingum, fjölskyldum og þjóðarbúinu öllu. Starfsemin og reksturinn er óhagnaðardrifinn og öllu fjármagni sem félagið hefur úr að spila er ráðstafað í þágu samfélagsins.

FRÆ byggir starf sitt og tilvist á þeim skilningi að til þess að koma á samfélagslegum breytinga, sem verða á lýðræðislegan hátt, þurfi að vera til staðar öflugir málsvarar þeirra og almenn þátttaka og viðurkenning borgaranna. Þessu reynir FRÆ að ná með víðtæku samstarfi við fjölda aðila, ýmist beint með formlegri aðild eða í gegnum ýmis tengslanet, bæði innanlands og í Evrópu (einkum á hinum Norðurlöndunum). Framkvæmdastjóri FRÆ og stjórnarfólk situr í stjórnum sumra þessara samtaka og tengslaneta til þess að styrkja þessar stoðir enn frekar. Meðal samstarfsaðila eru opinberar stofnanir (á landsvísu og sveitarstjórnarstigi) og félagasamtök sem vinna að forvörnum og eflingu lýðheilsu og eiga þar af leiðandi beina samleið með FRÆ. Einnig aðilar sem vinna að rannsóknum. Þessir aðildar eru margir hverjir bæði notendur þjónustu FRÆ og samstarfsaðilar.

FRÆ leggur áhersla á að fræða og þjálfa þá sem vinna með þeim í daglegu starfi á vettvangi skóla og frístundastarfs og hagnýta þekkingu á áhrifaríkum leiðum. Með því er lagður grunnur að því að forvarnir og heilsuefling séu hluti af skipulögðu uppeldis- og fræðslustarfi í höndum þeirra sem eru í daglegum tengslum við börn og ungmenni í stað þess að vera tilfallandi ,,viðburður“ í lífi þeirra, sem sjaldan eða ekki er fylgt eftir. Með öðrum orðum, áhersla er lögð á að ná til kennara, forvarnafulltrúa og annars starfsfólks grunnskóla, stjórnenda og starfsfólks í íþrótta- og tómstundastarfi og foreldra og auka þekkingu þeirra og færni til þess að sinna forvörnum á sínum sviðum.

Árni Einarsson, framkvæmdastjóri FRÆ

(Byggt á ársskýrslu FRÆ 2019)

Covid og forvarnir

Covid-19 faraldurinn, sem hófst í byrjun ársins 2020, hefur sett heimsbyggðina úr skorðum og heldur henni enn í heljargreipum. Endurteknar bylgjur faraldursins sýna ljóslega að ógjörningur er að spá fyrir um lok hans, þrátt fyrir að væntingar um slíkt hafi aukist samhliða almennri bólusetningu sem hafin er um allan heim.

Faraldurinn sjálfur og heilsufarslegar afleiðingar hans, hin víðtæku inngrip í gangvirki samfélagsins og efnahagsleg áhrif hafa sett veruleika okkar úr skorðum. Margt af því sem við áður töldum sjálfsagt og nánast sjálfgefið er það ekki lengur. Jafnvel ómögulegt. Fólk hefur dáið, og deyr vegna faraldursins og missir heilsu. Sumar atvinnugreinar berjast í bökkum, fólk hefur misst atvinnu sína og lífsafkoma fjölmargra er í uppnámi. Samskiptum okkar hafa verið settar ýmsar hömlur og daglegt líf gjörbreyst.

En þótt hinar neikvæðu afleiðingar séu okkur e.t.v. efstar í huga hefur faraldurinn einnig haft jákvæð áhrif. Dregið hefur úr losun gróðurhúsalofttegunda, loftmengun minnkað og viðhorf okkar til ýmissa hluta breyst, sum vonandi til batnaðar. Líklega metum við betur ýmis gæði en áður og faraldurinn opnað augu okkar fyrir ýmsu sem áður var njörvað í viðjar vanans og við sjaldan leitt hugann að. Nýjar leiðir og lausnir hafa verið þróaðar til þess að mæta breyttum aðstæðum og ýmsu sem áður hafði verið á byrjunarstigi eða þróunarferli verið hrint í framkvæmd á stuttum tíma.

Það er enn of snemmt að gera áhrif faraldursins upp. Margt munum við ekki sjá fyrr en að löngum tíma liðnum. Þar á meðal eru áhrif á heilsu okkar, bæði líkamlega, félagslega og geðræna. Við vitum til að mynda ekki hvaða áhrif faraldurinn hefur á notkun ávana- og vímuefna, né heldur viðhorf okkar til þeirra og þess skaða sem þau valda. Við vitum ekki hvernig ýmsir áhrifaþættir ávana- og vímuefnaneyslu munu þróast, svo sem geðheilsa, og skortur á tækifærum, félagslegum og efnahagslegum.

Staðan sem leiddi af Covid faraldrinum hefur haft ýmiss konar áhrif á starfsemi FRÆ. Sérstaklega á möguleika til fræðslu svo sem að halda málþing, námskeið og fyrirlestra. Þessi þáttur starfseminnar hefur raskast mikið vegna samkomutakmarkana. Tekjur FRÆ af þessum þætti starfseminnar eru þar af leiðandi mun minni en áður.

Áhersla hefur verið lögð á að viðhalda tengslaneti FRÆ í gegnum samstarf við önnur félagsamtök. Mikilvægt er að halda þeim tengslum, sem eru einn af hornsteinunum í starfsemi FRÆ. Það sama á við um að nýta möguleika til þess að hafa áhrif á stefnumörkun, til dæmis með því að senda inn umsagnir um þingmál sem varða ávana- og vímuefnamál og forvarnir og virkja aðra til þess að láta sig mörkun stefnunnar í málaflokknum varða.

Forvarnir hafa átt undir högg að sækja hjá stjórnvöldum á síðustu misserum. Íslendingar hafa náð frábærum árangri hvað varðar ávana- og vímuefnaneyslu ungmenna og almenn samstaða ríkt um að taka hana alvarlega og sporna gegn henni eins og hægt er. Þessi góði árangur byggist meðal annars á þeirri stefnu sem fylgt hefur verið á Íslandi hvað varðar aðgengi að og framboð á ávana- og vímuefnum. Stjórnvöld, sem hafa mótun stefnunnar í ávana- og vímuefnamálum í hendi sér, virðast gera sér takmarkaða grein fyrir mikilvægi vandaðrar og heilstæðrar stefnumörkunar á þennan góða árangur.

Þingmál hafa að undanförnu komið á færibandi og flest eiga það sammerkt að hverfa frá stefnunni og auka aðgengi að ávana- og vímuefnum. Meðal slíkra mála eru frumvarp um að heimila vörslu fíkniefna af öllum tegundum, stórauka fjölda sölustaða áfengis með því að heimila framleiðendum sölu áfengs öls beint frá framleiðslustað og afnema bann við heimabruggun til einkaneyslu. Undantekningar frá þessu eru ákvæðu í nýjum umferðarlögum um magn vínanda í blóði ökumanna og áform um að taka fastar á sölu og dreifingu íblöndunarnefna í rafsígarettur og koma böndum á óhefta sölu niktótíns.

Á sama tíma er dregið úr fjárveitingum til Lýðheilsusjóðs.

Af þessu leiðir að þeir, sem vilja standa vörð um þá stefnu Íslendinga sem hefur dugað vel í baráttunni við ávana- og vímuefnavandann, þurfa sem aldrei fyrr að standa vaktina og standa saman. Þar hefur FRÆ í mörg horn að líta.

Árni Einarsson, framkvæmdastjóri FRÆ

(Byggt á ársskýrslu FRÆ 2020)

Mikilvægi almannasamtaka í forvörnum og áherslur Lýðheilsusjóðs.

Árni Einarsson, framkvæmdastjóri FRÆ. Ávarp á kynningarfundi Lýðheilsusjóðs um úthlutun styrkja 26. mars 2026.

Takk fyrir að bjóða mér að segja hér nokkur orð.

Almannaheillasamtök hafa gegnt mikilvægu hlutverki í ávana- og vímuefnamálum á Íslandi, hvort sem er á sviði forvarna, ráðgjafar eða meðferðar, og haft veruleg áhrif á opinbera stefnumótun með áherslu á lýðheilsu og almannahagsmuni. Ekki síst hefur megináherslan verið á velferð barna og ungmenna.

Á því sviði sem mín samtök, Fræðsla og forvarnir (FRÆ), starfa — ávana- og vímuefnaforvörnum — mætast ólíkir hagsmunir. Annars vegar eru sjónarmið lýðheilsu og almannaheilla, þar sem lögð er áhersla á að draga úr neyslu, takmarka aðgengi og vernda viðkvæma hópa. Hins vegar eru hagsmunir þeirra sem hafa fjárhagslegan ávinning af sölu og dreifingu ávana- og vímuefna.

Þessi togstreita birtist meðal annars í núverandi deilum um sölu og dreifingu áfengis, þar sem sótt er að einum af hornsteinum íslenskrar áfengisstefnu, einkarétti ÁTVR til smásölu á áfengi. Þar á ég við tilkomu ólögmætrar netsölu á áfengi, sem að mínu mati felur í sér hættu á niðurbroti þeirrar stefnu sem hefur reynst vel.

Við, innan FRÆ og fleiri samtaka sem starfa að lýðheilsu og almannaheillum, höfum undrast þann seinagang og afskiptaleysi sem einkennt hefur viðbrögð stjórnvalda í þessu máli. Sérstaklega hefur skortur á viðbrögðum stjórnmálafólks, eða jafnvel beinn stuðningur við þessa þróun, komið okkur á óvart. Það á þó engan veginn við um alla sem starfa á vettvangi stjórnmála eða innan stjórnkerfisins, og fyrir framlag þeirra og samfélagslega ábyrgð erum við þakklát.

FRÆ, ásamt fleiri samtökum á þessu sviði, lítur svo á að hér sé um svo veigamikinn þátt í forvörnum landsins að ræða að nauðsynlegt hafi verið að grípa til aðgerða. Staðan er þó vægast sagt ójöfn. Annars vegar eru fyrirtæki sem hagnast verulega á þessari starfsemi, ef marka má opinberar upplýsingar, en hins vegar fámennur hópur fólks sem vinnur að málstaðnum að miklu leyti í sjálfboðavinnu.

Við metum það svo að eitt mikilvægasta verkefni í ávana- og vímuefnaforvörnum um þessar mundir sé að verja núverandi fyrirkomulag. Það gerum við á grundvelli bestu fáanlegrar þekkingar, með vísan til stefnumarkandi áætlana íslenskra stjórnvalda og tilmæla alþjóðlegra aðila á borð við Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina. Þetta hefur þó haft sínar afleiðingar. Ýmis verkefni sem við teljum mikilvæg höfum við þurft að setja í bið, og jafnframt hafa sumir aðilar sem áður studdu FRÆ fjárhagslega hætt þeim stuðningi vegna afstöðu samtakanna til netsölu áfengis.

Áhersla lýðheilsusjóðs, áður forvarnasjóðs, á ávana- og vímuefnaforvarnir var áður skýrari og afmarkaðri, þegar sjóðurinn beindi augum sérstaklega að því að draga úr neyslu áfengis og vímuefna. Með þróun yfir í Lýðheilsusjóð hefur hlutverk hans víkkað og nær nú til fjölbreyttra þátta sem hafa áhrif á lýðheilsu.

Þótt forvarnir gegn ávana- og vímuefnum séu enn hluti af viðfangsefnum sjóðsins hefur vægi þeirra orðið hlutfallslega minna, bæði efnislega og í fjárhagslegu tilliti. Því finnum við vel fyrir í okkar starfi, og tel ég að hið sama eigi við um fleiri samtök sem starfa á þessu sviði. Við höfum því ekki alltaf talið úthlutanir úr sjóðnum vera í samræmi við umfang og mikilvægi verkefna okkar.

Stjórn sjóðsins stendur því frammi fyrir talsverðum áskorunum. Tekjur sjóðsins hafa ekki haldið í við verðlagsþróun og verkefnum hefur fjölgað. Afleiðingin er sú að hætta er á að minna komi í hlut hvers verkefnis.

Mikilvægt er að þetta leiði ekki til þess að styrkir verði svo lágir að þeir missi marks og nái ekki tilgangi sínum. Sjóðnum er fyrst og fremst ætlað að styrkja afmörkuð, tímabundin verkefni, sem getur reynst vel í mörgum tilvikum. Hins vegar nýtist hann síður, eða ekki, til langtímauppbyggingar, nýsköpunar og þróunar nýrra lausna, sem krefjast stöðugleika og fyrirsjáanlegrar fjármögnunar.

Samfélagsbreytingar kalla á stöðuga endurskoðun og endurmat í lýðheilsumálum eins og öðrum málaflokkum, og mikilvægt er að hafa það í huga við mótun styrkjakerfisins. Jafnframt er mikilvægt að sjóðurinn hafi „fingurinn á púlsinum“ og geti brugðist við breytilegum áherslum í samfélaginu. Viðfangsefni geta haft mismikið vægi á mismunandi tímum og kallað á markvissan stuðning sjóðsins þegar sérstaklega þarf á að halda. Að hika getur verið það sama og að tapa í þeim tilvikum.

Að lokum vil ég undirstrika að hlutverk almannaheillasamtaka í lýðheilsu- og forvarnastarfi er verulegt. Mikilvægt er að þau sitji ekki eftir við úthlutun fjármuna úr Lýðheilsusjóði.

Um leið og ég þakka fyrir mig, er það von mín að þeir styrkir sem veittir eru úr sjóðnum nýtist sem best til að styðja við mikilvæg verkefni í þágu lýðheilsu og almannaheilla.