Fyrir skömmu sendu Samtök norrænu krabbameinsfélaganna (NCU) bréf til framkvæmdastjóra Evrópusambandsins, Ursulu von der Leyen, og Olivér Várhelyi, framkvæmdastjóra heilbrigðismála, þar sem þau eru hvött til að beita sér fyrir því að tóbaksreglugerðir ESB verði tafarlaust endurskoðaðar. Fjallað er um bréfið á vefsíðu Krabbameinsfélagins.

Tillögur NCU um aðgerðir eru í takt við markmið krabbameinsáætlunar ESB (Europe’s Beating Cancer Plan) og ganga út á að tryggja að reglugerðir nái bæði yfir tóbaks- og nikótínvörur. Þær fela meðal annars í sér verðhækkanir, bann við allri beinni og óbeinni markaðsetningu og netsölu, bann við notkun bragðefna í tóbaks- og nikótínvörum og að teknar verði upp einlitar og einsleitar umbúðir.

Markaðssetningu beint að ungu fólki 

Í bréfi NCU segir að tóbaksnotkun sé helsti áhættuþáttur krabbameina og auki líkur á að minnsta kosti 15 tegundum krabbameina. Minnt er á að góður árangur hefur náðst í að draga úr reykingum á Norðurlöndum undanfarna áratugi, en minni reykingar hafi hvatt tóbaksframleiðendur til að þróa nýjar vörur, t.d. nikótínpúða og rafrettur, til að tryggja sér viðskiptavini til framtíðar.

Bent er á að tóbaksiðnaðurinn beini markaðsetningu nýrra vara markvisst að unglingum og ungu fólki, m.a. í gegnum samfélagsmiðla. Nú sé staðan sú að nikótínpúðanotkun ungs fólks á Norðurlöndunum sé hlutfallslega hæst á Íslandi. Þrátt fyrir að rannsóknir á langtímaáhrifum nýrra nikótínvara séu enn takmarkaðar er ljóst að börn og unglingar eru sérstaklega viðkvæm fyrir skaðlegum áhrifum nikótíns. Þá benda niðurstöður rannsókna einnig til þess að þeir sem nota rafrettur eru allt að þrisvar sinnum líklegri til að byrja að reykja.

Stórar áskoranir blasa við

Nauðsynlegt er að bregðast við alvarlegum veikleikum í tóbaksregluverki ESB til að loka glufum sem tóbaksiðnaðurinn nýtir sér. Hér á landi náðist gríðarmikill árangur í að draga úr reykingum á sínum tíma og þann árangur sjáum við meðal annars í lækkuðu nýgengi lungnakrabbameins og dánartíðni af völdum þess. Stórar áskoranir blasa við vegna nýrra tóbaks- og nikótínvara og mikilvægt er að bregðast við til að vernda heilsu ungs fólks og komandi kynslóða.

Evrópskir ung­lingar reykja mest allra af rafrettum

Í frétt á visir.is 26. febrúar síðastliðinn er fjallað um dökka mynd af þróun reykinga í Evrópu sem dregin er upp í nýjum gögnum sem Alþjóðaheilbrigðisstofnunin (WHO) birti þann dag. Þar er bent á að hægar dragi úr þeim í álfunni en annars staðar í heiminum. Útlit sé fyrir að 53 lönd Evrópu haldi sameiginlega stöðu sinni sem það landsvæði þar sem reykingar eru útbreiddastar til loka þessa áratugs.

Um fjörtíu prósent reykingakvenna heimsins eru í Evrópu. Alþjóðaheilbrigðisstofunin hefur sérstaklega áhyggjur af því að auknar rafrettureykingar eyði árangri af tókbasvörnum undanfarinnar áratuga.

Rúm fjórtán prósent evrópskra unglinga reykja svokallaðar rafrettur og er hlutfallið hvergi hærra á byggðu bóli. Yfirmaður Alþjóðaheilbrigðisstofnunarinnar í Evrópu segir það afleiðingu vísvitandi markaðsherferðar rafrettufyrirtækja sem beint sé að unglingum og ungmennum.

Tóbaksreykingar valda nú þegar um 1,1 milljón dauðsfalla í Evrópu á hverju ári. Á sama tíma banna aðeins átján af 53 Evrópuríkjum reykingar á öllum opinberum stöðum og í nítján þeirra er tóbak nú ódýrara en það var árið 2014.

Sérstaklega hefur stofnunin áhyggjur af reykingum kvenna og unglinga. Evrópa er eina svæðið innan vébanda WHO þar sem markmið um þrjátíu prósent samdrátt í reykingum kvenna fyrir 2025 næst ekki. Reykingar kvenna hafa minnkað um tólf prósent frá 2010.

Nú er svo komið að fjörutíu prósent fullorðinna reykingakvenna í heiminum eru evrópskar. Hvergi eru heldur reykingar á meðal unglingsstúlkna á aldrinum þrettán til fimmtán ára algengari.

Áratugaárangur í hættu

Um fjórar milljónir unglinga (13-15 ára) eru sagðar nota tóbaksvörur í Evrópu. WHO bendir sérstaklega á stórauknar rafrettureykingar evrópskra unglinga. Hún er hvergi meiri en í Evrópu þar sem 14,3 prósent unglinga á þessum aldri reyki rafrettur.

„Þetta er ekki slys, þetta er afleiðing vísvitandi herferðar iðnaðarins sem beint er að ungu fólki með vörum með bragðefnum og fágaðri samfélagsmiðlamarkaðssetningu,“ er haft eftir Hans Henri Kluge, yfirmanni WHO í Evrópu í tilkynningu stofnunarinnar.

Öll ríki ættu að fylgja fordæmi Danmerkur, Belgíu og Hollands og setja reglur um rafrettur, banna bragðefni og takmarka auglýsingar á þeim til að vernda framtíðarkynslóðir, að mati Kluge.

„Áratugaárangur er í hættu nema lög haldi í við hraða þróun í nikótínlandslaginu,“ segir Kluge.

Ábendingar Krabbameinsfélag höfuðborgarsvæðisins

Krabbameinsfélag höfuðborgarsvæðisins hefur um árabil bent á, meðal annars í ályktunum aðalfunda, að stjórnvöld þurfi að taka sér tak í þessum málum. Í  ályktun um tóbak og nikótín, sem samþykkt var á aðalfundi félagsins 17. mars 2025, er skorað á stjórnvöld að koma á stefnu í tóbaks- og nikótínvörnum, sem felur í sér tímasetta aðgerðaráætlun, með það að markmiði að vernda börn og ungmenni þjóðarinnar.

Í greinargerð með ályktuninni segir: Stjórnvöld skrifuðu undir rammasamning við Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina um tóbaksvarnir árið 2004. Samkvæmt honum ber stjórnvöldum meðal annars að koma á stefnu í tóbaksvörnum. Mikið starf var unnið til að marka stefnu í tóbaksvörnum og koma á aðgerðaáætlun á sínum tíma. Þessi stefna tók aldrei gildi, né fór í umfjöllun innan þingsins. Nú er mikilvægara en nokkru sinni að leggja í vinnu við að útbúa stefnu í tóbaksvörnum með tímasettri aðgerðaáætlun, þar sem aukning er á neyslu nikótínvara og það sérstaklega meðal ungmenna.

Stefna í tóbaks- og nikótínvörnum þarf m.a. að fela í sér:

  • reglur um neyslu varanna
  • leiðir til að draga úr aðgengi
  • hækkun kaupaldurs
  • hækkun opinberra gjalda á vörurnar
  • verndun fólks fyrir reyk af vörunum
  • aðstoð við fólk við að hætta notkun varanna
  • herða bönn við auglýsingum, kynningum og stuðningi tóbaksfyrirtækja og ekki síst á samfélagsmiðlum
  • markvissa fræðslu til almennings um áhrif varanna á heilsu landans
  • að tryggja eftirlit með sölu og innihaldi varanna og hækka refsingu fyrir brotum á lögunum

Á Íslandi eru tvenn lög um tóbaks- og nikótínvarnir, annars vegar lög um tóbaksvarnir og hins vegar lög um nikótínvörur, rafrettur og áfyllingar fyrir rafrettur. Markmið þessara laga er mjög ólíkt, en markmið með lögum um tóbaksvarnir frá 31. janúar 2002 ,,er að draga úr heilsutjóni og dauðsföllum af völdum tóbaks og tengdra vara, m.a. með því að minnka tóbaksneyslu og vernda þannig fólk fyrir áhrifum tóbaksreyks. Sérstaklega skal unnið gegn tóbaksneyslu barna og ungs fólks og takmarka framboð á tóbaki og eftirlíkingu af tóbaki sem sérstaklega er ætlað að höfða til þeirra. Virða skal rétt hvers manns til að þurfa ekki að anda að sér lofti sem er mengað tóbaksreyk af völdum annarra. Þeir sem bera ábyrgð á barni skulu stuðla að því að það njóti réttar skv. 2. mgr., einnig þar sem reykingar eru ekki bannaðar skv. III. kafla þessara laga.” Markmið með lögum um nikótínvörur, rafrettur og áfyllningar fyrir rafrettur frá 25. júní 2018 ,,er að veita heimildir til innflutnings, sölu, markaðssetningar og notkunar nikótínvara, rafrettna og áfyllinga fyrir rafrettur og tryggja gæði og öryggi nikótínvara, rafrettna og áfyllinga fyrir rafrettur á markaði og tryggja með tiltækum ráðstöfunum að börn hvorki kaupi né noti nikótínvörur og rafrettur og áfyllingar fyrir rafrettur”. Þessi lög þarf að sameina og fella allar nikótínvörur, sem ekki eru skilgreindar sem lyf, undir tóbaksvarnarlög. Í þessum sameinuðu lögum verði einnig tekin ný öflug skref í tóbaks- og nikótínvörnum.

Þegar horft er til landanna í kringum okkur í tóbaks- og nikótínvörnum, þá er verið m.a. að setja bann við netsölu, koma sölunni í sérverslanir, takmarka leyfi fyrir sölu á vörunum, hækka álögur, koma á einsleitum pakkningum, minnka hámarks skammt á nikótíni í vörunum, banna bragðefni, hækka kaupaldur, styðja við meðferð til að hætta neyslu varanna og koma á markvissum herferðum til að ,,byrgja brunninn” og stuðla að því að börn og ungmenni hefji ekki neyslu á vörunum. Ljóst er að Íslendingar eru að dragast aftur úr nágranna þjóðum okkar hvað varðar tóbaks- og nikótínvarnir og því er brýnt að koma á stefnu í málafloknum sem fyrst og gera allt sem í okkar valdi stendur til að vernda börn og ungmenni fyrir tóbaks- og nikótínvörum.